Stýrivextir voru lækkaðir um 25 punkta á fundi peningastefnunefndar í október sl. og markaði það fyrstu vaxtalækkunina í fjögur ár. Í nóvember fylgdi önnur vaxtalækkun, að þessu sinni um 50 punkta. Eftir þessar breytingar standa stýrivextir Seðlabankans nú í 8,50%.

Jákvæð þróun, en enn undirliggjandi þrýstingur

Undanfarin misseri hefur dregið úr verðbólgu og hefur hjöðnunin undanfarið verið á nokkuð breiðum grunni. Við ákvörðun peningastefnunefndar í nóvember síðastliðnum mældist ársverðbólga 5,1% og verðbólga án húsnæðis 2,8%. Mælingar frá síðasta fundi nefndarinnar hafa verið í takt við væntingar og er ársverðbólgan nú komin niður í 4,8% en verðbólga án húsnæðis er óbreytt. Verðbólguhorfur næstu mánuði hafa batnað en það skýrist þó að hluta til af áhrifum einskiptisaðgerða stjórnvalda. Undirliggjandi þrýstingur í hagkerfinu hefur því ekki gefið jafnmikið eftir og virðist í fyrstu. Verðbólguvæntingar hafa jafnframt lækkað á flesta mælikvarða. Samkvæmt könnun sem Gallup framkvæmdi í nóvember og desember búast heimili nú við að verðbólga verði 4,0% eftir tvö ár og stjórnendur fyrirtækja vænta þess að hún verði þá 3,5%. Könnun meðal markaðsaðila sem birt var í nóvember leiddi einnig í ljós að verðbólguvæntingar höfðu lækkað og vænta þeir þess nú að verðbólga verði að meðaltali 3,3% á næstu fimm árum og 3,0% á næstu tíu árum.

Húsnæðisverð hefur hækkað um 10,6% á síðustu 12 mánuðum. Þó framlag húsnæðisliðarins í verðbólgunni hafi minnkað vegur hann því enn þungt. Framboð íbúða til sölu hefur aukist að undanförnu og er nú svipað og fyrir faraldur. Meðalsölutíminn hefur einnig lengst aftur. Þessi þróun gefur vísbendingar um minni spennu á markaðinum og að það gæti því dregið enn frekar úr verðhækkunum á húsnæðismarkaði á næstu mánuðum.

Þróun á vinnumarkaði hefur haft töluverð áhrif á verðbólgu síðustu ára. Atvinnuleysi hefur verið lítið og haldist tiltölulega stöðugt frá því að vinnumarkaðurinn náði jafnvægi eftir heimsfaraldurinn. Samhliða því hefur launakostnaður á framleidda einingu þó hækkað töluvert umfram það sem samræmist verðbólgumarkmiði Seðlabankans. Nýjustu tölur Vinnumarkaðsrannsóknar Hagstofunnar sýna lækkandi atvinnuleysisstig og voru 6.400 atvinnulausir í nóvember 2024 samkvæmt árstíðarleiðréttum tölum. Árstíðaleiðrétt atvinnuleysi mældist þar 2,8%, sem er lækkun um 0,2 prósentustig frá fyrri mánuði og lækkun um 0,6 prósentustig frá nóvember 2023. Þetta er undir því stigi sem talið er samrýmast jafnvægi á vinnumarkaði, og því er enn hætt við ofhitnun með tilheyrandi þrýstingi á laun og verðlag. Síðustu ár hefur fólk sem flytur til landsins í atvinnuskyni verið vaxandi hluti vinnuaflsins og samkvæmt tölum Vinnumálastofnunar er yfir helmingur atvinnulausra með erlent ríkisfang. Þetta gæti þýtt að tiltölulega stór hluti vinnuaflsins hafi ekki djúp tengsl við íslenskan vinnumarkað og hafi því meiri sveigjanleika til að flytja úr landi ef skilyrði versna. Þessi þróun gæti dregið úr áhrifum á atvinnuleysisstig þegar hægist á hagkerfinu.

Fjárhagsstaða heimila er almennt sterk. Eignastaða er rúm og skuldir eru lágar í sögulegu samhengi. Vanskil hafa minnkað frá því fyrir heimsfaraldurinn, en þó þarf að hafa í huga að stór hluti óverðtryggðra íbúðalána með fasta vexti verður endurskoðaður á næstunni, sem gæti haft áhrif á stöðuna. Endurskoðaðar tölur Hagstofu um ráðstöfunartekjur benda til þess að kaupmáttur hafi aukist meira á síðustu árum, og uppsafnaður sparnaður heimila því einnig orðinn meiri, en áður var talið. Launahækkanir styðja auk þess enn við eftirspurn og vöxtur einkaneyslu gæti því orðið meiri en spáð hefur verið.

Fjármál hins opinbera á tíma verðbólgu

Lítil opin hagkerfi eru oft viðkvæm fyrir ytri sveiflum, svo sem alþjóðlegum fjármálakreppum eða heimsfaröldrum. Það er því afar mikilvægt að hið opinbera hér á landi sé í góðri stöðu …