Með lagasetningu árið 2001 var ákveðið að meginmarkmið Seðlabanka Íslands væri að stuðla að stöðugu verðlagi. Þetta fyrirkomulag var þá víða í gildi. Hagfræðina að baki því má einkum rekja til Miltons Friedman og Roberts Lucas. Megindrættir hennar eru að verðbólga sé peningalegt fyrirbæri og væntingar hafi sterk áhrif á efnahagslífið. Auk bankans sjálfs féllust almenningur, ríkisstjórn, launþegasamtök og atvinnurekendur fljótlega á forystuhlutverk hans og ábyrgð á þessu sviði. Með lögum sem tóku gildi 2020 var Fjármálaeftirlitið flutt til Seðlabankans og bætt við ákvæðum um að hann stuðlaði að fjármálastöðugleika og traustri og öruggri fjármálastarfsemi. Ekkert var þó dregið úr áherslu á markmiðið um stöðugt verðlag og á 5 ára fresti skal rannsaka hvernig honum hafi tekist til við það.

Samkvæmt hagfræðinni að baki því að fela Seðlabankanum ábyrgðina á að halda stöðugu verðlagi fylgir verðbólgan „Phillips ferli að viðbættum væntingum”. Veigamesti þáttur þess eru verðbólguvæntingar, en breytingar á launakostnaði, innflutningsverði og framleiðsluspennu geta valdið skammtímasveiflum.

Þjóðhagslíkön

Þjóðhagsstofnun var lögð niður 2002. Í framhaldi af því kom Seðlabankinn sér sjálfur upp þjóðhagslíkani, QMM, með ársfjórðungsgildum og síðan hefur það verið endurskoðað þrisvar (Ásgeir Daníelsson o.fl., 2006, 2009, 2015 og 2019). Gagnasafnið sem stuðst er við er stöðugt uppfært. Í inngangi lýsinga líkansins stendur að líkanið feli í sér mat bankans á mikilvægustu samböndum í efnahagskerfinu og tengingu við stefnuna í peningamálum. Þar segir einnig að sambönd hagstærða séu einkum metin eftir raunstærðum og þannig vegi samræmi við raunveruleikann þyngra en nákvæm fylgni við hagfræðina.

Eftirfarandi yfirlýsing birtist í málgagni bankans (Seðlabanki Íslands, 2007):

„Þjóðhags- og verðbólguspá Seðlabanka Íslands er nú birt með nýjum hætti. Grunnspáin er byggð á stýrivaxtaferli sem sérfræðingar bankans telja að stuðli best að framgangi verðbólgumarkmiðsins. Stýrivaxtaferillinn er valinn með hliðsjón af því markmiði að verðbólga verði því sem næst 2½% innan ásættanlegs tíma og haldist stöðug í nánd við markmiðið eftir það. Þannig er stuðlað að því að peningastefnan veiti verðbólguvæntingum trúverðuga kjölfestu.”

Öll verðbólgulíkön QMM hafa fylgt hagfræði Friedmans og Lucasar. Í fyrstu útgáfu QMM voru verðbólguvæntingarnar metnar með vaxtamuni óverðtryggðra og verðtryggðra skuldabréfa. Einnig voru tekin með framleiðsluspenna og breytingar á launakostnaði og innflutningsverði. Stikar jöfnunnar voru metnir með mælingum frá 1994-2004. Þetta líkan féll bærilega að mælingunum; þó ekkert betur en eldri gerð verðbólgulíkana, þar sem engar væntingar komu við sögu.

Í verðbólguspám með svona líkönum þarf að gefa sér forsendur um þróun stærða sem þar er að finna. Væntingunum var spáð með vegnu meðaltali fyrra gildis þeirra, ársverðbólgu og verðbólgumarkmiði Seðlabankans sem fékk 40% vægi. Þetta dugði til þess að spáin tæki á rás að markmiðinu, hver sem verðbólgan væri núna. Formúlan var hugarsmíð höfunda líkansins, en átti sér enga stoð í fyrirliggjandi mælingum. Nánar má lesa um þetta í grein Friðriks Más Baldurssonar og Axels Hall (2008). Þar kemur líka fram að án væntinganna eru áhrif stýrivaxta á verðbólgu miklu veikari og lengur að koma fram.

Næsta útgáfa QMM birtist árið 2009. Þar var komin ný verðbólgujafna og miðað við hækkun milli ára í stað ársfjórðunga. Væntingarnar voru nú metnar með veginni summu þriggja liða: íhaldssamra væntinga, táknaðra með árshækkun fyrri ársfjórðungs, framsýnna væntinga með sérstöku spálíkani, metnu með völdum þekktum hagtölum, og sá þriðji var verðbólgumarkmiðið 2½% á ári. Summa stika liðanna var þvinguð til að vera 1. Aðrir liðir, sem lýstu breytingum á launum, innflutningsverði og framleiðsluspennu, höfðu allir langtímameðaltal núll.

Þrír fjórðuhlutar af árshækkun sem líkanið frá 2009 skýrir eru jafnstór hluti af fyrri árshækkun sem táknar íhaldssamar væntingar svo að ekki fer hjá því að þær fái hátt vægi og reyndist það 62%. Framsýnar væntingar vógu 18% og verðbólgumarkmiðið 20% sem dugir til að spár með líkaninu stefni að því með ásættanlegum hraða.

Bæði líkönin spá sömu mældu stærð, þ.e.a.s. nýjasta ársfjórðungsmeðaltali framfærsluvísitölunnar, (gildi fyrir ári eða ársfjórðungi síðan eru þekkt), og þau voru metin með næstum sömu gögnum. En það var munur á nákvæmni. Staðalfrávik líkansins frá 2006 var um 0,48% en 0,67% í líkaninu frá 2009. Samkvæmt mælikvörðum tölfræði er þetta gífurlegur munur. Í síðara líkaninu eru notaðar mælingar á fjórum …