Íslenskt tónlistarlíf hefur blómstrað á síðustu áratugum, þar sem tónlistarfólk úr ólíkum stefnum hefur skapað sér sterka stöðu bæði heima og erlendis. Til að viðhalda þessum krafti og grósku er nauðsynlegt að styðja markvisst við tónlistargeirann og mæta þörfum hans. Á síðustu árum hafa átt sér stað umfangsmiklar breytingar á stuðningsumhverfi tónlistar, knúnar áfram af tónlistargeiranum sjálfum. Mikilvægt er að slíkar breytingar séu á forsendum listafólksins og tónlistarinnar, fremur en hins opinbera. Jafnframt þarf að tryggja að uppbygging innviða og þróun tónlistargeirans verði ekki á kostnað listræns gildis.

Þegar Covid-faraldurinn braust út árið 2020 hafði hann mikil áhrif á íslenskt tónlistarlíf. Greinarhöfundur var annar tveggja höfunda skýrslunnar Áhrif Covid á íslenskan tónlistariðnað, sem unnin var af Félagi íslenskra hljómlistarmanna, STEF, Samtökum flytjenda og hljómplötuframleiðenda, Tónlistarborginni Reykjavík og Útflutningsskrifstofu íslenskrar tónlistar. Í skýrslunni voru rýnd áhrif faraldursins á tónlistarfólk, verkefni og rekstraraðila, svo sem tónlistarhátíðir og tónleikastaði, og lagðar fram tillögur að aðgerðum.

Í skýrslunni var einnig horft heildrænt á stuðningskerfi tónlistar hér á landi og meðal annars lögð til heildarendurskoðun sjóða til að veita hærri styrki til tónlistarfólks og opna á möguleika tónlistartengdra fyrirtækja til að sækja styrki. Þannig mætti tryggja vettvang fyrir tónlistarflutning með fjölbreyttri flóru tónlistarhátíða og lítilla og miðlungsstórra tónleikastaða til móts við þá stóru sem njóta jafnan öflugs stuðnings hins opinbera. Jafnframt væri hægt að treysta rekstrargrundvöll lítilla fyrirtækja sem vinna með og fyrir tónlistarfólk og stuðla þannig að öflugu vistkerfi tónlistar hér á landi. Skýrslan benti á að íslenski tónlistargeirinn mætti skipuleggja sig betur og vinna meira saman, líkt og hann gerði í Covid. Þá var einnig bent á að endurskoða þyrfti þær leiðir sem tónlistarfólk og aðrir innan tónlistargeirans gátu farið til að leita að ráðgjöf, stuðningi og fræðslu á landsvísu. Fram að þessu hafði Útflutningsskrifstofa íslenskrar tónlistar (ÚTÓN) að mestu sinnt þessu hlutverki þrátt fyrir að vera lítil skrifstofa með þremur starfsmönnum sem hafði fyrst og fremst það hlutverk að styðja við útflutning íslenskrar tónlistar. Tónverkamiðstöð var svo miðstöð sígildrar- og samtímatónlistar á Íslandi sem hafði það hlutverk að skrá og kynna íslensk tónverk, gera þau aðgengileg til flutnings og styðja við starf íslenskra tónskálda, bæði innanlands og erlendis.

Fyrsta heildarlöggjöfin um tónlist, ný tónlistarstefna og stofnun Tónlistarmiðstöðvar

Skýrslan um áhrif Covid á íslenskt tónlistarlíf var kynnt fyrir þáverandi menningarmálaráðherra, sem tók henni fagnandi. Frá þeim tíma voru aðilar að skýrslunni í reglulegu samtali við ráðherrann. Seinna á árinu 2020 ákvað ráðherra að stofna starfshóp, sem falið var að rýna umhverfi tónlistargeirans á Íslandi, skoða hvernig stuðnings- og sjóðakerfi tónlistar væri best skipulagt, leggja drög að tónlistarstefnu og skilgreina hlutverk og ramma Tónlistarmiðstöðvar, sem þá var ráðgerð. Greinarhöfundur átti sæti í starfshópnum, ásamt fulltrúum úr ólíkum geirum tónlistarlífsins. Hópurinn vann af krafti yfir þriggja mánaða tímabil og skilaði skýrslunni þann 1. mars 2021.

Árið 2022 dró til tíðinda þegar ráðherra réði verkefnastjóra í ráðuneytið til að undirbúa stofnun Tónlistarmiðstöðvar og gekk sá undirbúningur hratt og vel fyrir sig. Eftir víðtækt samráð og samtal við tónlistargeirann samþykkti Alþingi fyrstu heildarlöggjöfina um tónlist á Íslandi og þingsályktunartillögu um tónlistarstefnu ríkisins 2023–2030 um vorið 2023. Tónlistarmiðstöð var stofnuð um haustið sama ár og tók formlega til starfa þann 1. janúar 2024.

Tónlistargeirinn hefur alltaf haft frumkvæði að sínu stuðningsumhverfi

Þegar Útflutningsskrifstofa íslenskrar tónlistar var stofnuð árið 2006 var það gert að frumkvæði Samtóns, regnhlífarsamtaka rétthafasamtaka í tónlist. Samstarfsaðilar skrifstofunnar voru Landsbanki Íslands og Útflutningsráð Íslands en auk þeirra lögðu utanríkisráðuneyti, menntamálaráðuneyti og iðnaðarráðuneyti fram fé til rekstursins. Tónverkamiðstöð, sem var stofnuð árið 1968, hafði verið eitt helsta baráttumál íslenskra tónskálda frá miðri 20. öld. Það er ljóst að í hvert sinn sem stór skref hafa verið stigin til að efla stuðningsumhverfi íslenskrar tónlistar, hefur það verið gert að frumkvæði og á forsendum tónlistarfólks og rétthafa í tónlist. Krafan um breytingar hefur komið frá geiranum sjálfum sem hefur síðan kallað eftir samtali við stjórnvöld um aðkomu þeirra og stuðning. Allar þessar breytingar hafa einnig orðið að veruleika eftir samtöl, samráð og þátttöku ólíkra aðila innan tónlistargeirans. Sú var einnig raunin með stofnun Tónlistarmiðstöðvar.

Hlutverk Tónlistarmiðstöðvar og áherslur nýrrar tónlistarstefnu

Samkvæmt tónlistarlögum er Tónlistarmiðstöð falið að:

• vera samstarfsvettvangur atvinnulífs, hagsmunasamtaka, menningarstofnana, menntastofnana og stjórnvalda um stefnu og aðgerðir í málefnum tónlistar
• hafa umsjón með rekstri og starfsemi tónlistarsjóðs
• stuðla að kynningu, útbreiðslu og sölu á íslenskri tónlist og nótum og starfrækja nótnaveitu fyrir íslensk tónverk
• veita tónlistarfólki og fyrirtækjum sem markaðssetja tónlist ráðgjöf og þjónustu, styðja útflutning á tónlist og stuðla að auknum samskiptum og tengslamyndun við erlenda aðila á sviði tónlistar
• sinna afmörkuðum verkefnum …