Það er mikil bjartsýni og uppbygging fyrir vestan. Ólíkt því sem var fyrir 20 árum síðan, þegar segja má að einungis ein grein frumframleiðslu—fiskveiðar- og vinnsla—hafi verið burðarás efnahagslífsins, hafa þrjár sterkar stoðir bæst við. Atvinnuleysi er lágt og fasteignaverð fer hratt upp. Nú í kringum áramót er tilefni til að líta til baka á stóru drættina í atvinnumálum á Vestfjörðum.

McKinsey fyrir Vestfirði

McKinsey-skýrslan fræga frá 2012, setti fram á skýran hátt áskorunina sem landið stóð frammi fyrir á eftirhrunsárunum. Útflutningsverðmæti Íslands voru þar greind niður í fjóra meginflokka; fiskveiðar, orkufrekan iðnað og ferðaþjónustu, og sá fjórði var uppsóp af útseldri vöru og þjónustu. Eitthvað nýtt þyrfti til að rífa útflutningsverðmætin upp; fiskveiðar og orkufrekur iðnaður takmörkuðust af náttúruauðlindum og ferðaþjónusta markast af lágum hagnaði og lítilli framleiðni.

Brýningin var góð en að ýmsu leyti gekk þessi spá ekki eftir. Þeir liðir sem þau héldu að myndu standa í stað gerðu það ekki heldur stækkuðu mjög. Landsvirkjun endursamdi við stóriðjuna og stórjók tekjur sínar án þess að virkja tiltakanlega mikið. Ferðaþjónusta jókst gríðarlega og þó mannaflsfrekur rekstur í hálaunalandi sé erfiður, virðist mörgum fyrirtækjum hafa tekist að ná þokkalegum hagnaði af sínum rekstri. Hugverkaiðnaðurinn efldist einnig og nú er Ísland meðal tekjuhæstu landa heims.

En hvað ef McKinsey gerði sömu greiningu fyrir Vestfirði í dag, hvernig liti hún út?

Orkuna vantar og Baader hættir

Vestfirðir hafa alla tíð verið fremur aftarlega á merinni þegar kemur að orkumálum. Jökullinn okkar liggur lágt og er óhagkvæmur til virkjunar, jarðhiti er lítill og langt frá stærstu þéttbýliskjörnum. Mikil fjarlægð frá meginflutningskerfinu setja orkuflutningi inn á svæðið takmörk. Þó ýmislegt hefði verið hægt að gera til að vega upp á móti þessu, skiptir það ekki öllu máli í þessari greiningu; orkufreka stóriðju er ekki að finna hér.

Í ár urðu kaflaskil í sjávarútvegstengdri hátækni. Ísafjörður hefur státað af tveimur fyrirtækjum í þeim geira, Póls og 3X. Bæði þróuðu tæknilausnir, einkum til vinnslu á sjávarfangi og síðar almennt í matvælaiðnaði. Styrkleikar Póls voru í vogum en 3X byrjuðu í vinnslulínum fyrir rækjuverksmiðjur. Póls var keypt af Marel árið 2004 og rann endanlega inn í félagið árið 2010. 3X rann fyrir nokkru síðan inn í Skagann á Akranesi, en alþjóðlega fyrirtækið Baader keypti það félag árið 2021. Samþætting Skagans-3X við Baader gekk afar illa og eftir bras var öllum starfsmönnum Baader á Ísafirði, 27 talsins, sagt upp störfum í ágúst síðastliðinn.

Búið er að stofna nýtt fyrirtæki—Ístækni—sem mun taka við stórum hluta húsnæðisins og tækjanna á Ísafirði og starfa alls óháð hinum eldri fyrirtækjum. Það er óskandi að þeim takist að koma almennilega undir sig fótunum, vonandi með vöruþróun og sölu á alþjóðavísu eins og áður hefur verið, en að minnsta kosti í mikilvægri þjónustu við iðnfyrirtæki á svæðinu og Íslandi öllu.

Þrjár nýjar stoðir síðasta áratuginn

Og ferðaþjónustan hefur ekki verið jafn burðug á Vestfjörðum og annars staðar á landinu. Sérstaklega er vetrarferðamennska fremur lítil, meðal annars vegna fjarlægðar frá Reykjavík og þekktustu kennileitum ferðaþjónustunnar—en á veturna er meðaldvalarlengd fjórum nóttum styttri en á sumrin. Þannig heimsækja aðeins um 3% ferðamanna sem koma til landsins að vetri Vestfirði, en rúmlega 20% að sumri.

Þegar kemur að skemmtiferðaskipum er myndin hins vegar talsvert frábrugðin. Ísafjörður er í þriðja sæti yfir komur skemmtiferðaskipa á eftir Akureyri og Reykjavík, með tæplega 200.000 gesti. Vöxturinn hefur raunar verið ævintýralegur. Þó fáar hafnir hafi sett formlegt hámark á farþegafjölda á dag, eru sumar með óformlegt hámark eða að undirbúa setningu slíkra reglna, þar með taldar hafnir Ísafjarðarbæjar. Þá hafa sumar hafnir sett sérstök umhverfisgjöld á skipin eftir ákveðnum reiknireglum. Þær hafnir sem lúta stjórn hafnarstjórnar sveitarfélaga—eins og tilfellið er með Ísafjarðarhöfn—fengu að vísu ekki heimild til að leggja á slík gjöld þegar málið var til umfjöllunar á Alþingi í vor, en hafnir sem tilheyra hinu svokallaða samevrópska flutningsneti fengu slíka heimild, þ.m.t. Faxaflóahafnir.

Ríkinu finnst nú tilefni til að staldra við og endurhugsa skattaumhverfi skemmtiferðaskipa. Til skemmri tíma á að setja gistináttaskatt á skemmtiferðaskip. Samhliða er unnið að nýrri ferðamálastefnu. Drög að henni hafa verið birt í samráðsgátt og gera ráð fyrir innviðagjöldum á skemmtiferðaskip og ýmsum breytingum á skattalegri stöðu þeirra, bæði til að auka tekjur ríkisins …