Verðbólga er nálægt 40 ára hámarki, í árslok 2021 þegar þessi grein er skrifuð. Helstu seðlabankar heims ákváðu þá í desember að grípa til aðgerða gegn verðbólgunni. Hins vegar gleymist oft mikilvægur þáttur sem keyrir upp verð sem er hin mikla aukning hagnaðar. Árið 2021 hefur hagnaðarframlegð í Bandaríkjunum, sem ekki má rekja til fjárhagslegra liða, náð nýjum hæðum sem ekki hafa sést síðan í kjölfar síðari heimsstyrjaldarinnar. Þetta er engin tilviljun. Í lok stríðsins þurfti skyndilega endurskipulagningu á framleiðsluferlum vegna flöskuhálsa í aðfangakeðjum ekki ósvipaða þeim sem heimsfaraldurinn 2020 olli. Þá líkt og nú hafa stórfyrirtæki með mikinn markaðsstyrk notað birgðavandamál sem tækifæri til að hækka verð og auka sinn hagnaðar. Seðlabanki Bandaríkjanna hefur snúið stefnu sinni í þessum mánuði til aukins aðhalds peningastefnunnar. En það að stöðva peningalega örvun mun ekki laga aðfangakeðjuvandann. Það sem þarf í staðinn er umræða um stefnumótandi verðlagsstýringu og -eftirlit, rétt eins og þurfi eftir seinna stríð.
Hagfræðingar skiptast nú í tvær fylkingar varðandi viðbrögð við verðbólgunni. Annars vegar hópurinn sem telur að um tímabundna (e. transitory) verðbólgu sé að ræða sem við ættum ekki að hafa áhyggjur af þar sem hún muni brátt hverfa. Hinn hópurinn hvetur til mikils samdráttar í ríkisútgjöldum og vill hækka vexti mikið og hratt til að forða okkur frá verulegri verðbólgukreppu (e. stagflation). En svo er þriðji möguleikinn fyrir hendi. Ríkisstjórnir gætu ráðist gegn tilteknum verðhækkunum sem knýja áfram verðbólguna með stefnumiðaðri verðstýringu (e. strategic price control) í stað þess að fara í niðurskurð útgjalda sem auka hættuna á samdrætti hagkerfisins.
Til að nota myndlíkingu, ef það skyldi kvikna eldur á heimilinu, hvort myndir þú bíða þangað til eldurinn slokknar að lokum, eða eyðileggja húsið með því að sökkva því undir vatn? Þriðji möguleikinn er að hæfur slökkviliðsmaður vinni bug á eldinum þar sem hann logar, til að koma í veg fyrir að hann dreifist og bjarga þannig einnig húsinu til að lágmarka skaðann. Sagan kennir okkur að sú markvissa nálgun er og möguleg gegn verðhækkunum.
Efnahagsráðgjafaráð Hvíta hússins (Council of Economic Advisers) bendir á að besta sögulega samlíkingin við verðbólgu nú séu eftirmálar seinni heimsstyrjaldarinnar. Þá líkt og nú var aukin eftirspurn vegna uppsafnaðs sparnaðar heimilanna. Í stríðinu var þetta afleiðing af hækkandi tekjum og skömmtun en í heimsfaraldri vegna Covid-19 stuðningsaðgerða og lokana í hagkerfinu. Í bæði skiptin urðu miklar truflanir í aðfangakeðjum. Þetta er svo langt sem túlkun ráðgjafa Hvíta hússins nær á samsvörun milli tímabilanna tveggja. Það sem ekki er minnst á er að verðbólgan eftir stríðið var ekki óumflýjanleg.
Í seinni heimsstyrjöldinni setti ríkisstjórn Roosevelts á strangt kerfi fyrir verðstýringu og eftirlit, og stofnaði verðlagsstofnunina (e. Office of Price Administration). Í samanburði við fyrri heimsstyrjöldina voru verðhækkanir ákaflega litlar á meðan framleiðsluaukningin var ótrúlega mikil. Eftir stríðið varð spurningin hvað ætti að gera við verðlagseftirlitið. Ætti að hætta því í einum hvelli eins og demókratar, repúblikanar og …
