Verðbólga er nálægt 40 ára hámarki, í árslok 2021 þegar þessi grein er skrifuð. Helstu seðlabankar heims ákváðu þá í desember að grípa til aðgerða gegn verðbólgunni. Hins vegar gleymist oft mikilvægur þáttur sem keyrir upp verð sem er hin mikla aukning hagnaðar. Árið 2021 hefur hagnaðarframlegð í Bandaríkjunum, sem ekki má rekja til fjárhagslegra liða, náð nýjum hæðum sem ekki hafa sést síðan í kjölfar síðari heimsstyrjaldarinnar. Þetta er engin tilviljun. Í lok stríðsins þurfti skyndilega endurskipulagningu á framleiðsluferlum vegna flöskuhálsa í aðfangakeðjum ekki ósvipaða þeim sem heimsfaraldurinn 2020 olli. Þá líkt og nú hafa stórfyrirtæki með mikinn markaðsstyrk notað birgðavandamál sem tækifæri til að hækka verð og auka sinn hagnaðar. Seðlabanki Bandaríkjanna hefur snúið stefnu sinni í þessum mánuði til aukins aðhalds peningastefnunnar. En það að stöðva peningalega örvun mun ekki laga aðfangakeðjuvandann. Það sem þarf í staðinn er umræða um stefnumótandi verðlagsstýringu og -eftirlit, rétt eins og þurfi eftir seinna stríð.

Hagfræðingar skiptast nú í tvær fylkingar varðandi viðbrögð við verðbólgunni. Annars vegar hópurinn sem telur að um tímabundna (e. transitory) verðbólgu sé að ræða sem við ættum ekki að hafa áhyggjur af þar sem hún muni brátt hverfa. Hinn hópurinn hvetur til mikils samdráttar í ríkisútgjöldum og vill hækka vexti mikið og hratt til að forða okkur frá verulegri verðbólgukreppu (e. stagflation). En svo er þriðji möguleikinn fyrir hendi. Ríkisstjórnir gætu ráðist gegn tilteknum verðhækkunum sem knýja áfram verðbólguna með stefnumiðaðri verðstýringu (e. strategic price control) í stað þess að fara í niðurskurð útgjalda sem auka hættuna á samdrætti hagkerfisins.

Til að nota myndlíkingu, ef það skyldi kvikna eldur á heimilinu, hvort myndir þú bíða þangað til eldurinn slokknar að lokum, eða eyðileggja húsið með því að sökkva því undir vatn? Þriðji möguleikinn er að hæfur slökkviliðsmaður vinni bug á eldinum þar sem hann logar, til að koma í veg fyrir að hann dreifist og bjarga þannig einnig húsinu til að lágmarka skaðann. Sagan kennir okkur að sú markvissa nálgun er og möguleg gegn verðhækkunum.

Efnahagsráðgjafaráð Hvíta hússins (Council of Economic Advisers) bendir á að besta sögulega samlíkingin við verðbólgu nú séu eftirmálar seinni heimsstyrjaldarinnar. Þá líkt og nú var aukin eftirspurn vegna uppsafnaðs sparnaðar heimilanna. Í stríðinu var þetta afleiðing af hækkandi tekjum og skömmtun en í heimsfaraldri vegna Covid-19 stuðningsaðgerða og lokana í hagkerfinu. Í bæði skiptin urðu miklar truflanir í aðfangakeðjum. Þetta er svo langt sem túlkun ráðgjafa Hvíta hússins nær á samsvörun milli tímabilanna tveggja. Það sem ekki er minnst á er að verðbólgan eftir stríðið var ekki óumflýjanleg.

Í seinni heimsstyrjöldinni setti ríkisstjórn Roosevelts á strangt kerfi fyrir verðstýringu og eftirlit, og stofnaði verðlagsstofnunina (e. Office of Price Administration). Í samanburði við fyrri heimsstyrjöldina voru verðhækkanir ákaflega litlar á meðan framleiðsluaukningin var ótrúlega mikil. Eftir stríðið varð spurningin hvað ætti að gera við verðlagseftirlitið. Ætti að hætta því í einum hvelli eins og demókratar, repúblikanar og stórfyrirtæki í Suðurríkjunum hvöttu til? Eða hafði verðlagseftirlit hlutverki að gegna við umskipti hagkerfisins eftir stríðið?

Sumir af virtustu bandarísku hagfræðingum 20. aldar kölluðu eftir áframhaldandi verðlagseftirliti í grein í New York Times. Þar á meðal voru menn eins og Paul Samuelson, Irving Fisher, Frank Knight, Simon Kuznets, Paul Sweezy og Wesley Mitchell, auk 11 fyrrverandi forseta samtaka bandarískra hagfræðinga (American Economic Association). Röksemdirnar sem þeir lögðu fram fyrir verðlagseftirliti eiga jafnt við um aðstæður okkar nú, eins og þá.

Þeir héldu því fram að svo framarlega sem flöskuhálsar í aðfangakeðjum gerðu það að verkum að framboð gæti ekki mætt eftirspurn þá ætti að halda áfram verðlagseftirliti með stýringu á verði mikilvægra vara til að koma í veg fyrir óeðlilega hækkun. Aðaltalsmaður verðlagseftirlits á stríðstímum, John Kenneth Galbraith, tók undir þetta ákall. Hann útskýrði að „hlutverk verðlagseftirlits“ væri „stefnumarkandi“. „Það mun ekki stöðva verðbólgu frekar en hagfræðingar nokkurn tíman“ bætti hann við. „En það leggur bæði grunninn að og gefur tíma fyrir þær aðgerðir og ráðstafanir sem munu sjá til þess.”

Truman forseti var meðvitaður um hættuna á að binda enda á verðstýringu og eftirlit stríðsáranna. Þann 30. október 1945 varaði hann við því að eftir fyrri heimsstyrjöldina hefðu Bandaríkin „einfaldlega dregið úr þeim fáu höftum sem komið var á og látið hlutina hafa sinn gang“. Og hann lagði áherslu á að: „Niðurstaðan þá ætti að vera lexía nú fyrir okkur öll. Svimandi vöxtur launa og framfærslukostnaðar endaði með hruninu 1920 - hrun sem olli gjaldþrotahrynu og eignaupptöku og atvinnuleysi hjá stórum hluta þjóðarinnar.“ Engu að síður var verðlagshöftum aflétt árið 1946, sem aftur setti í gang verðbólgu og mikið ris og fall hagsveiflunnar.

Í dag stöndum við aftur frammi fyrr valmöguleikum á milli þess að þola áframhaldandi gróðasprengingu sem knýr verðið upp eða setja upp sérsniðið verðstýringar eftirlit með vandlega völdum þáttum neysluverðlags. Verðlagseftirlitið myndi gefa hagkerfinu tíma til að takast á við lausnir á stíflum í aðfangakeðjum og öðrum þrengingum flöskuhálsa innan hagkerfisins sem munu halda áfram svo lengi sem heimsfaraldurinn stendur. Stefnumiðuð verðlagshöft gætu einnig stuðlað að þeim stöðugleika í peningamálum sem þarf til að koma á opinberum fjárfestingum sem nauðsynlegt er að fara í til aukningar á efnahagslegum viðnámsþrótti, mildunar loftslagsvár og ná kolefnishlutleysi fyrr. Kostnaðurinn við það að bíða eftir að verðbólga hverfi er mikill. Dæmin sýna aukna ógn sem stafi af minnkandi möguleikum til opinberrar stefnumótunar á tímum þegar stórfelldar aðgerðir stjórnvalda eru nauðsynlegar. Sveltistefna með niðurskurði útgjalda hins opinbera (e. austerity) væri enn verri kostur því þá eykst hættan á verðbólgukreppu (e. stagflation).

Við þurfum kerfisbundið að kanna hvernig nýta megi stefnumiðaða verðlagsstýringu og eftirlit sem tæki í heilstæðri efnahagsstefnu í viðbragði við gríðarlegum þjóðhagslegum áskorunum í stað þess að láta eins og það sé ekkert annað í stöðunni en að bíða og sjá eða stefna bara í sveltistefnu samdrátt opinberra útgjalda.

Greinin birtist fyrir næstum tveimur árum í Guardian 29. desember 2021.

Þýðing: Ásgeir Brynjar Torfason, þýdd með leyfi höfundar.