Erfðalög skjóta reglulega upp kolli í íslenskri þjóðfélagsumræðu, og þá einkum í samhengi við skattamál. Oft fylgja umræðunni fullyrðingar um ósanngirni þess að greiddur sé skattur af arfi þar sem arfurinn gæti hafa verið áður skattlagður og er vísað til svonefndrar tvísköttunar. Umræðan hefur tilhneigingu til að vera einstaklingsmiðuð og lúta að tæknilegum hliðum skattkerfisins. Þannig er horft og framhjá djúpstæðara samfélagslegu hlutverki erfðalaga og -skatta í sögu stjórnmála og hugmynda. Skrif íslenska stjórnspekingsins Þorleifs Guðmundssonar Repp (1794–1856), sem fjallaði mikið um pólitískt og samfélagsleg mikilvægi erfðalaga, hafa ekki verið rannsökuð að marki áður en veita áhugaverða innsýn í þessa umræðu eins og hún koma fram á upphafsárum nútímastjórnmála á Íslandi og í Danmörku.
Þorleifur steig inn í áhrifamikla umræðu meðal evrópskra mennta- og stjórnmálamanna. Frá sautjándu öld höfðu stjórnspekingar á borð við James Harrington lagt áherslu á klassískar hugmyndir úr grískri stjórnspeki frá tímum Platóns og Aristóteles um að stjórnfyrirkomulag væri nátengt dreifingu eigna og auðs. Þar var gjarnan álitið að lýðræði kallaði á efnahagslegan jöfnuð. Án jöfnuðar myndaðist fámenn stétt fjársterkra manna sem myndu nota auð sinn til þess að tryggja sér völdin. Að sama skapi kallaði konungsveldi á tiltekinn ójöfnuð, t.d. fjárhagslega sjálfstæða aðalsstétt, því einungis þannig mætti tryggja milliliði sem tempruðu vald konungs gagnvart þegnunum og kæmu þannig í veg fyrir ógnarstjórn. Í þessu samhengi gegndu erfðalög lykilhlutverki enda álitin eitt af mikilvægustu stjórntækjunum til að tryggja heppilega eignadreifingu fyrir ólík stjórnarform. Spurningin var ekki einungis hverjir ættu rétt til arfs heldur beinlínis hverskonar samfélag erfðalög myndu skapa.
Byltingin í Ameríku
Þessi þemu voru ríkjandi á tímum amerísku byltingarinnar. Á sama tíma og hann lagði drög að sjálfstæðisyfirlýsingu Bandaríkjanna, beitti Thomas Jefferson sér markvisst fyrir innleiðingu nýrra erfðalaga til að tryggja aukinn jöfnuð fyrir hið nýja lýðveldi. Jefferson vildi afnema frumburðarrétt (e. primogeniture) og eignabindingu (e. entail) í Virginíu á árunum eftir 1776. Frumburðarréttur þýddi að elsti sonurinn erfði allar jarðeignir; eignabindingar bönnuðu sölu eða skiptingu jarðar og héldu henni innan ættarinnar um aldur og ævi. Afnám þessara laga var í augum Jeffersons pólitískt grundvallaratriði því að jöfn dreifing eigna meðal erfingja var forsenda hins frjálsa ríkis, þannig mætti „koma í veg fyrir uppsöfnun auðs og varðveislu hans í tilteknum fjölskyldum“, eins og hann orðaði það. Erfðalögin áttu þannig að tryggja að enginn einn maður eða ætt réði yfir slíkum auðæfum að hann gæti knúið vilja sinn fram á kostnað annarra.
Eins og sagnfræðingurinn Annelien de Dijn hefur sýnt fram á í nýlegri bók sinni Freedom: An Unruly History var þetta viðhorf hluti af víðtækri stjórnmálahefð beggja vegna Atlantsála á öld byltinga þar sem efnahagslegur jöfnuður var talinn forsenda frelsis og frjálsra stjórnarhátta. Þessi hefð náði aftur til Grikkja og Rómverja og var endurvakin af hugsuðum eins og Niccolò Machiavelli á endurreisnartímabilinu og James Harrington í ensku byltingunni á sautjándu öld. Á átjándu öld náði hún hápunkti í amerísku og frönsku byltingunum, þar sem lýðræðissinnar töldu að raunverulegt frelsi krefðist þess að enginn einn maður, eða hópur manna, væri svo auðugur að hann gæti beygt vilja annarra undir sinn eigin, og þannig hneppt þá í ánauð. Í þessu fólst ekki afnám eignarréttarins heldur þóttu einmitt erfðalög og -skattar heppileg leið til þess að tryggja þokkalegan jöfnuð án þess að vega að eignarrétti.
Flest fylki Bandaríkjanna fylgdu fordæmi Virginíu Jeffersons á upphafsárum hins nýja ríkis. Í frönsku byltingunni voru þessar hugmyndir teknar enn lengra. Stjórnvöld gerðu eigur kirkju og aðals upptækar og afnámu jafnframt erfðalög sem höfðu varðveitt stórbýli í sömu ættum í aldaraðir. Skylda til jafnrar skiptingar eigna meðal erfingja var lögfest en afleiðingin var mun jafnari eignadreifing í Frakklandi á næstu áratugum. Röksemdafærslan var sú sama og hjá Jefferson, þ.e. ef byltingin átti að verða varanleg var nauðsynlegt að skapa henni efnahagslegan grundvöll þar sem borgararnir voru efnahagslega sjálfstæðir og jafnir hver gagnvart öðrum. Napóleón festi þessar breytingar í sessi og breiddi þær út um Evrópu með herskyldi.
Afnám einveldis í Danmörku
Í aðdraganda afnáms einveldis í Danmörku árið 1848 tóku bændavinir (d. Bondevennerne) upp þessar hugmyndir. Þeir bentu á að einveldiskonungarnir hefðu þá og þegar beitt sér fyrir jöfnuði í dönsku samfélagi í anda frönsku byltingarinnar þar sem jarðeignaaðallinn hafði verið brotinn niður, stórgóss brotin upp og eignum dreift til nýrrar stéttar sjálfseignarbænda sem væri grundvöllur lýðræðis eftir einveldi. Leiðtogi bændavina, A.F. Tscherning, fagnaði þessu og lýsti einveldinu sem „nivellerende Absolutisme, der forberedede Demokratiet“, eða jafnandi einveldi til undirbúnings lýðræði. Bændavinirnir vildu ganga enn lengra og tryggja efnahagslegan jöfnuð sem grundvöll hins nýja lýðræðis, meðal annars með auknum rétti leigubænda og uppbroti fleiri stórra jarðeigna aðalsins.
En þessi lýðræðislega sýn átti sér fjölmarga gagnrýnendur. Meðal þeirra var íslenski málfræðingurinn og stjórnspekinginn Þorleifur Repp, sem hafði búið árum saman í Kaupmannahöfn og Edinborg. Þorleifur er lítt þekktur í sögubókunum nema þá helst fyrir að hafa fengið hláturskast í eigin doktorsvörn við Kaupmannahafnarháskóla 1826. En hann var virkur penni vorið 1848 og ritaði bæði drög að stjórnarskrá fyrir Danmörku og gaf út tímaritið Tiden í Kaupmannahöfn, á vegum íhaldssamra landeigenda sem töldu hagsmunum sínum ógnað af bandalagi bændavina og frjálslyndra. Hann þýddi jafnframt rit skoska hagfræðingsins J. R. McCulloch um erfðalög (sérstaklega gildi frumburðarréttar og eignarbindingar) og ritaði formála þar sem hann hélt fram þveröfugu viðhorfi á við bændavini, lýðræðissinna og stuðningsmenn frönsku byltingarinnar.
Greining Þorleifs var sú að einveldið og franska …
