Einn áhrifamesti hugsuður Evrópu á síðari hluta 20. aldar, heimspekingurinn og félagsfræðingurinn Jürgen Habermas, lést 14. mars síðastliðinn að heimili sínu í Starnberg í Þýskalandi, 96 ára að aldri.[1] Hann fæddist í Düsseldorf og ólst upp á íhaldssömu heimili í Gummersbach, í fjölskyldu með tengsl við þýska nasistaflokkinn. Hann slapp naumlega við að vera sendur á vesturvígstöðvarnar til loftvarna fimmtán ára gamall, en hann var af kynslóð sem þýskir íhaldsmenn vísuðu gjarnan til sem loftvarnarvaraliðsins, Flakhelfer. Þetta var kynslóð sem fæddist í Weimar-lýðveldinu, þjónaði í Hitler-æskunni og fylgdist með hruni Þriðja ríkisins, Nürnberg-réttarhöldunum og afhjúpun Helfararinnar.

Habermas var einn þeirra hugsuða sem tók virkan þátt í endurreisn Þýskalands eftir seinna stríð, ekki síst með mikilvægu uppgjöri við arfleifð heimspekingsins Martins Heidegger snemma á ferlinum og frægum ritdeilum seint á níunda áratugnum við hóp hægrisinnaðra sagnfræðinga sem gerðu lítið úr ábyrgð Þjóðverja á hörmungum seinni heimsstyrjaldar. Habermas lagði ríka áherslu á tengsl Vestur-Þýskalands og Vesturlanda, hugmyndafræði frjálslyndrar og lýðræðislegrar samræðu og þá varð nytjahyggja bandarísku heimspekinganna Pierce, Meads og Dewey honum snemma ríkur innblástur.

Hann lauk doktorsprófi í Bonn undir leiðsögn heimspekingsins Erichs Rothacker og á sjötta áratugnum starfaði hann við rannsóknarstofnun félagsvísinda við háskólann í Frankfurt (Institut für Sozialforschung) undir stjórn heimspekinganna og félagsfræðinganna Theodors Adorno og Max Horkheimer. Báðir voru þeir af gyðingaættum og höfðu flúið ofsóknir nasista til Bandaríkjanna þar sem þeir dvöldu fram á sjötta áratuginn, en Frankfurtarskólinn svokallaði er öðru fremur þekktur fyrir framsæknar tilraunir til þess að sameina félagsvísindi og heimspeki undir merkjum svokallaðra gagnrýnna fræða (þ. kritische Theorie).

Gagnrýnin fræði og hinn opinberi vettvangur

Slík fræði má rekja til gagnrýnnar heimspeki Immanuels Kant og félagsheimspekilegra kenninga Karls Marx sem síðan hafa blandast ýmsum stefnum og straumum á síðari árum.[2] Ein grundvallarhugmynd gagnrýnna fræða er sú að heimurinn blasi ekki einfaldlega við greiningaraðilum sem skrásetji það sem fyrir augu ber heldur tilheyri bæði rannsakandi og viðfangsefni flóknum félagslegum raunveruleika.[3] Því sé „meginverkefni gagnrýnna fræða fólgið í því að gæta að þeim formgerðum sem félagslegur veruleiki og kenningarnar sem útskýra hann [...] eru smíðuð úr“.[4]

Öðru fremur er Habermas þekktur fyrir greiningu sína á hlutverki hins svokallað opinbera vettvangs (þ. Öffentlichkeit) í vestrænum nútímasamfélögum. Í síðari doktorsritgerð sinni, Formgerðarbreytingar hins opinbera vettvangs (Strukturwandel der Öffentlichkeit, 1962), rekur hann þróun stjórnmála í Frakklandi, Þýskalandi og Bretlandi samfara hnignun einveldis seint á sautjándu öld og tilurð ýmissa borgaralegra stofnanna og samfélagslegra innviða á borð við málfundafélög, lestrarfélög, stássstofur, dagblöð og tímarit á átjándu og nítjándu öld, og útvarp og sjónvarp á tuttugustu öld. Hann leggur ríka áherslu á mikilvægi slíkra innviða í mótun samþykkis í lýðræðissamfélögum og lýsir því hvernig málefnaleg skoðanaskipti á opinberum vettvangi geti veitt formlegum vettvangi stjórnmálanna nauðsynlegt aðhald.[5]

Þessi afstaða Habermas stangaðist nokkuð á við hugmyndir Adornos og Horkheimers en þeir síðarnefndu voru sannfærðir um að rökvæðingarferli Upplýsingaraldarinnar (e. Enlightenment) fælu ekki í sér fyrirheit um frelsi mannsins heldur þvert á móti aukna ánauð hans, ánauð sem hefði raunar leitt af sér hryllinginn í útrýmingarbúðum nasista. Þó svo að Habermas gæti tekið undir ýmislegt í greiningu þeirra, sem byggði meðal annars á róttækum lestri á kenningum Max Weber um stofnanavæðingu og verklega rökvísi í nútímasamfélagi, þá var Habermas ekki tilbúinn að gefa hugsjónir Upplýsingarinnar upp á bátinn. Þvert á móti snýst Strukturwandel der Öffentlichkeit, um að skýra grundvallarskilyrði lýðræðislegrar rökvísi á borgaralegum vettvangi opinberrar umræðu.

Horkheimer var gagnrýninn á fræðilega nálgun Habermas í verkinu og neitaði að veita ritgerðinni brautargengi til akademísks framgangs. Það varð úr að Habermas varði ritgerðina í Marburg hjá marxíska fræðimanninum Wolfang Abendroth, en að því loknu hreppti hann prófessorstöðu í heimspeki við háskólann í Heidelberg. Þremur árum síðar, 1964, sneri hann aftur til starfa við háskólann í Frankfurt og tók við starfi Horkheimers við rannsóknarstofnun þeirra Adornos.

Andrými hins opinbera vettvangs

Framan af sjöunda áratugnum var Habermas virkur stuðningsmaður og hugmyndafræðingur stúdentamótmælahreyfingarinnar í Þýskalandi, og ásamt þeim Adorno og Horkheimer ein af vonarstjörnum gagnrýnnar félagsheimspeki. Á þessum tíma var virk pólitísk þátttaka í málfundum um hin ýmsu málefni álitin nauðsynlegt mótvægi við undirróðurstarfsemi meginstraumsfjölmiðla (sem margir hverjir voru í eigu Axel Springer-samsteypunnar). Í slíku umhverfi nutu hugmyndir Habermas um mátt rökræðunnar til að umbreyta þjóðfélaginu og hrista upp í stöðnuðum stofnunum talsverðrar hylli. Þetta breyttist aftur á móti eftir því sem leið á sjöunda áratuginn með aukinni róttækni þýsku stúdentahreyfingarinnar. Viss þátttaskil urðu í júní árið 1967 þegar Habermas mætti róttæku stúdentaleiðtogunum Rudi Dutschke og Hans-Jürgen Krahl á málfundi í borginni Hanover og afgreiddi byltingarhugmyndir þeirra sem vinstrisinnaðan fasisma.

Upp úr þessu sendu heimspekingarnir Oskar Negt og Alexander Kluge frá sér áleitna gagnrýni á kenningar Habermas undir yfirskriftinni Opinber vettvangur og reynsla (Öffentlichkeit und Erfahrung,1972).[6] Negt og Kluge leggja þar áherslu á að sjóndeildarhringur almennings sé mun víðfeðmari en sá borgaralegi opinberi vettvangur (þ. bürgerliche Öffentlichkeit) sem Habermas lýsir, því slíkt sjónarhorn gerir ákveðna þjóðfélagsstétt, fremur en samfélagið allt, að viðfangsefni sínu.

Negt og Kluge leita í gagnrýni sinni í grundvöll marxískrar kenningar, þar sem borgarastéttinni er iðulega stillt upp andspænis öreigastéttinni (þ. Proletariat). Í stað þess að einblína á hina borgaralegu innviði og stofnanir, leggja þeir lykiláherslu á þá félagslegu reynslu (þ. Erfahrung) sem liggur vitund ólíkra stétta til grundvallar. Þannig lýsa þeir því sem verður útundan í greiningu Habermas, nefnilega allri þeirri upplifun sem ekki á sér stofnanabundinn opinberan vettvang heldur dafnar í samskiptum og félagslegri virkni hversdagslífsins. Í þessu samhengi smíða þeir hugtakið Gegenöffentlichkeit sem er nokkuð erfitt að snúa á íslensku þar sem það tiltekur í senn andrými hins borgaralega opinbera vettvangs sem og tiltekna hópa almennings sem ekki finna reynslu sinni …