Þótt nú geisi stríð og útlitið sé ófriðvænlegt, með þeim afleiðingum að ríki heims hafa verið að styrkja hervarnir sínar, þá snúast nútíma öryggismál sífellt meira um samfélagslegt öryggi. Hefðbundin vopn og hernaðargeta skipta vissulega máli, en öryggistrygging felst í vaxandi mæli í því að huga að því sem heldur samfélaginu gangandi, almennu rekstraröryggi innviða, að tryggja orku, samgöngur, fjarskipti, miðlun og gagnaflutninga.
Ástæðan er einföld. Nú þegar við reiðum okkur sífellt meira á þessa þætti birtast fjölþáttaógnir æ oftar sem samfelldur, stundum dulinn þrýstingur á þessar samfélagslegu grunnstoðir. Ógnir sem koma með upplýsingaóreiðu, netaðgerðum og efnahagslegum þrýstingi, gjarnan af hálfu ríkja eða umboðsaðila þeirra. Það sem er nýtt hér er þó ekki endilega aðferðin, heldur hraðinn, samtengingin og umfangið, ásamt því að mörkin milli friðar og ófriðar verða óskýrari.
Í þessum veruleika verður sú spurning áleitin hvernig ætla Íslendingar að bregðast við og haga sínum málum. Eigum við að treysta því að utanaðkomandi aðilar komi og bjargi okkur eða eigum við að verða virkir þátttakendur í að byggja upp þessar varnir á eigin forsendum?
Tvínota tækni – ný nálgun á öryggis- og varnarviðbúnaði
Tvínota tækni (e. dual-use) er hér ákveðið lykilhugtak. Hún lýsir einfaldlega því að sama tækni — tækin, hugbúnaðurinn eða þekkingin — sem nýtist dagsdaglega í borgaralegum tilgangi, nýtist jafnframt í hernaðarlegu samhengi. Mikilvægt er að hafa í huga að þetta er ekki aðeins spurning um búnaðinn sjálfan, dróna, vél- og hugbúnað o.fl. heldur að tvínota tækni verði hluti af heildrænni hugsun um öryggis- og varnarmál. Hún styrkir daglegan rekstur samfélagsins; framleiðni og áreiðanleika en verður jafnframt hluti af varnargetu þess þegar á reynir.
Þessi heildræna hugsun skiptir sérstaklega miklu máli því veikleikar í einum hlekk geta valdið keðjuverkun — og þá skiptir meira máli að kerfi tali saman, varaleiðir séu raunverulegar og viðbragð sé æft, heldur en til sé allskonar háþróaður búnaður.
NATO DIANA: tvínota hugsun í framkvæmd
Hið herlausa ríki Ísland hefur þurft að finna raunhæfan farveg fyrir framlag sitt til að uppfylla sameiginlegar varnarskuldbindingar gagnvart Atlantshafsbandalaginu, NATO. Ákjósanlegra er að það sé á borgaralegum grunni og gæti NATO DIANA (Defence Innovation Accelerator for the North Atlantic) verið ein slík leið. Á mannamáli er það eins konar „tæknihraðall“ fyrir bandalagið sem skilgreinir ákveðin verkefni eða þarfir og kallar eftir lausnum frá fyrirtækjum og teymum. Þau sem eru valin fá síðan stuðning til að þróa hugmyndina hraðar, prófa hana í raunverulegu umhverfi og tengjast þeim sem gætu nýtt lausnina.
Aðferðin er hönnuð til að stytta leiðina frá hugmynd að innleiðingu, gera ungum tæknifyrirtækjum kleift að þróa sínar lausnir eða vörur, bæði fyrir borgaralegan markað og með öryggis-/varnarnotkun í huga. Fyrir smáríki eins og Ísland er þessi nálgun mikilvæg vegna þess að hún skapar raunhæfan farveg. Framlag til sameiginlegra varna þarf ekki að vera bein vopnakaup; það getur líka verið tækni, hugbúnaður, þjónusta og lausnir sem auka seiglu bandalagsins.
ESB: öryggi sem samspil seiglu, reglna og tæknilegrar getu
Evrópusambandið (ESB) nálgast öryggi með öðrum áherslum en NATO, en stefnan hefur víkkað og harðnað í takt við nýtt öryggislandslag. Í stefnumótunarskjalinu Strategic Compass setur ESB fram sameiginlega sýn til ársins 2030 og skilgreinir ógnir vítt: Þar er talað um geopólitíska samkeppni, efnahagsátök, tæknibreytingar, upplýsingaógnir og loftslagsáhættu.
Borgaralega hliðin varðar öryggi netkerfa og upplýsingatækni, NIS2-tilskipunin (Network Information Systems), sem eykur kröfur um net- og upplýsingaöryggi hjá mikilvægum innviðum. Jafnframt má taka dæmi um hvernig ESB setur sameiginlegan ramma um netöryggi og áhættustýringu í mikilvægum geirum.
