Við kynningu á fjárlagafrumvarpi næsta árs var lögð mikil áhersla á að takast myndi að reka ríkissjóð með smáafgangi á næsta ári og þar með stöðva hallarekstur og skuldasöfnun undanfarinna ára. Var það m.a. sagt mikilvægt vegna þess að ella myndu vaxtagreiðslur sliga sjóðinn.
Þetta er ekki fráleit pólitísk stefnumótun frá sjónarhóli þeirra sem vilja minni ríkisumsvif. Þegar rýnt er nánar í tölurnar er þó erfitt að sjá að réttlætingin gangi upp. Það er engin brýn nauðsyn á harkalegum aðhaldsaðgerðum vegna stöðu ríkissjóðs nú. Það er þó rétt að vaxtagreiðslur ríkissjóðs hafa vaxið aðeins frá því fyrir Covid í krónum talið. Það skýrist fyrst og fremst af verðbólgu og hækkun nafnvaxta en ekki aukningu skulda. Langtímaþróunin er líka vel viðunandi. Árið 2025 samsvöruðu vaxtagreiðslur ríkissjóðs 3,7% af stærð hagkerfisins, þ.e. landsframleiðslu, miðað við tölur Hagstofunnar. Það hlutfall hefur lækkað undanfarin ár og er með því lægsta sem það hefur verið sl. aldarfjórðung, var einungis lægra tvö ár á því tímabili, 2020 (3,5%) og 2021 (3,4%). Það er líka rétt að hafa í huga að hér er miðað við nafnvexti en raunvaxtagreiðslur voru eðli máls skv. mun lægri og byrði ríkissjóðs að sama skapi léttari.
Skuldir hafa lækkað
Skv. mati Hagstofunnar voru skuldir ríkissjóðs í lok síðasta árs 3.543 ma. kr. og höfðu farið lækkandi allt frá hruni, reiknað á föstu verðlagi. Frá árinu 2011, þegar þær náðu hámarki, hafa þær lækkað um 1.234 ma. kr. Séu skuldir ríkissjóðs reiknaðar í hlutfalli við verga landsframleiðslu er þróunin enn skýrari. Það hlutfall var 71,5% í lok síðasta árs en náði hámarki í 155,1% árið 2011. Hlutfallið hækkaði lítillega í Covid en er nú mun lægra en það var fyrir faraldurinn (86,6% árið 2019). Hlutfallið nú er svipað og það var undir lok 20. aldar og hefur raunar ekki verið lægra frá 1998. Það er því erfitt að sjá að skuldaklyfjar ríkissjóðs stefni í óefni og því sé nauðsynlegt að skera harkalega niður ríkisútgjöld.
Til að átta sig á stöðu ríkissjóðs er þó skýrara að skoða svokallaða hreina peningalega eign ríkisins frekar en bara skuldirnar. Hrein peningaleg eign er munurinn á slíkum eignum sem ríkið á, þ.e. hlutabréf, skuldabréf, innstæður o.fl. annars vegar og skuldum hins vegar. Sú stærð hefur sveiflast mikið undanfarin ár. Hún batnaði t.d. til muna með „stöðugleikaframlögunum“ svokölluðu árið 2016 og versnaði aftur í Covid. Í lok síðasta árs samsvaraði hún -23,2% af landsframleiðslu sem var svipað og undir lok síðustu aldar. Neikvæð tala þýðir að skuldir ríkissjóðs eru meiri en peningalegu eignirnar. Ríkissjóður á auðvitað mikið af eignum sem ekki teljast peningalegar, þ.e. alls konar mannvirki, en þær eru ekki taldar með í þessum útreikningum. Hluti af skýringunni á lækkun skulda ríkissjóðs undanfarin ár er eignasala, sérstaklega salan á Íslandsbanka. Eignasala hefur ekki bein áhrif á hreina peningalega eign enda lækka bæði eignir og skuldir ef afrakstur sölunnar fer til að greiða niður skuldir.
Ofmetinn halli
Halli á rekstri ríkissjóðs árin 2019 til 2025 taldist samanlagt 949 ma. kr. á verðlagi hvers árs og 1.182 ma. á verðlagi 2025. Það virkar nánast hrollvekjandi en sem betur fer var raunveruleg afkoma mun betri. Hallareksturinn hefur leitt til nokkurrar aukningar skulda en þó mun minni en ætla mætti. Skuldirnar töldust 109 ma. meiri í árslok 2025 en í árslok 2018 á föstu verðlagi. Þær höfðu því hækkað miklu minna en sem nemur hallarekstrinum. Sem hlutfall af landsframleiðslu höfðu þær m.a.s. lækkað.
Fleira en eignasala skýrir hvers vegna skuldirnar jukust svona lítið. Hallareksturinn er kerfisbundið ofmetinn þegar nafnvextir og verðbætur eru færð sem gjöld en ekki einungis raunvextir. Það er almennur galli á uppgjöri ríkisins og þeim mun bagalegri eftir því sem verðbólgan er hærri. Sami galli á þó auðvitað almennt við um uppgjör annarra, og einnig t.d. sveitarfélaga og fyrirtækja. Vandinn er ekki séríslenskur en meiri hér en þar sem gjaldmiðillinn er stöðugari og því betri mælikvarði á verðmæti.
Hrein peningaleg staða ríkissjóðs versnaði um 722 ma. frá árslokum 2018 til ársloka 2025 á föstu verðlagi. Á móti kom reyndar að ríkissjóður fjárfesti í öðrum eignum en peningalegum fyrir 783 ma. á þessum árum. Þetta eru alls konar mannvirki. Hrein fjármunamyndun var þó miklu minni en það, vegna afskrifta, en þó um 109 ma. Ef við lækkum breytingu á hreinni peningalegri eign sem því nemur fæst að staða ríkissjóðs versnaði um 722-109 eða 613 ma. kr. frá árslokum 2018 til 2025. Bókfærður halli var hins vegar sem fyrr segir 1.182 ma. Miðað við …
