Hagkvæmni lítilla og fámennra ríkja felst í því að stjórnvöld geta betur lagað stefnu sína að óskum og þörfum íbúa. Þetta á síður við um stór ríki þar sem íbúarnir eru misleitir, hagsmunir flóknari og ágreiningur mögulega meiri. Óhagkvæmni smárra ríkja felst hins vegar í því að þau njóta ekki hagkvæmni stærri eininga. Þau hafa lítinn heimamarkað og hlutfallslega dýrara er að halda uppi stofnunum á borð við seðlabanka, utanríkisþjónustu, réttarkerfi og landvarnir.[i]

Ef engin væru utanríkisviðskiptin þyrfti að fullnægja þörfum fyrir vörur og þjónustu innan lands, kostir verkaskiptingar og sérhæfingar nýttust ekki og fátækt væri óumflýjanleg. Það er hagkvæmara til lengri tíma litið að ríki sérhæfi sig í framleiðslu þar sem þau hafa hlutfallslega yfirburði, flytji hluta hennar út og flytji inn aðrar vörur og þjónustu, eins og David Ricardo benti á í bók sinni On the Principles of Political Economy and Taxation sem kom út árið 1817.

Alþjóðasamtök og milliríkjasamningar til bjargar

Það sem gerir Íslendingum kleift að vera sjálfstæð þjóð sem nýtur efnahagslegrar velsældar og öryggis eru samningar og samstarf við önnur ríki sem draga úr mörgum ókostum smæðarinnar. Hingað til hefur þetta fyrirkomulag reynst vel, hvernig sem á málið er litið.

Þátttaka í Evrópska efnahagssvæðinu (EES) veitir aðgang að stórum markaði fyrir vörur, þjónustu, fjármagn og vinnuafl þótt sjávarafurðir njóti ekki að öllu leyti tollfrjáls aðgangs að markaði Evrópusambandsins (ESB). Íslendingar geta starfað í Evrópu og innlend fyrirtæki ráðið aðflutt vinnuafl. Kostir þessa fyrirkomulags sjást vel í velgengni ferðaþjónustunnar á þessari öld. Þátttakan felur einnig í sér að lög og reglur ESB um innri markaðinn eru tekin upp hér á landi og tryggja til dæmis vinnu- og neytendavernd. Þátttaka í EFTA (með Sviss, Noregi og Liechtenstein) auðveldar síðan gerð viðskiptasamninga við ríki utan ESB.

Aðild að Alþjóðagjaldeyrissjóðinum veitir stuðning þegar fjármálakreppur verða, eins og sú sem skall á haustið 2008, og gefur stjórnvöldum innsýn í gang efnahagsmála í heiminum.

Hafréttarsáttmáli Sameinuðu þjóðanna tryggir réttindi Íslands á hafinu og Norðurskautsráðið er vettvangur hagsmunagæslu þar sem Ísland situr við sama borð og mun stærri ríki sem hafa þar hagsmuna að gæta. Aðild að OECD veitir aðgang að þekkingu og reynslu annarra ríkja á sviði efnahagsmála, skattamála, menntamála og stjórnsýslu og norrænt samstarf á vettvangi Norðurlandaráðs og Norrænu ráðherranefndarinnar eykur áhrif Íslands á alþjóðavettvangi.

Þegar kemur að varnarmálum draga aðild að NATO og varnarsamningurinn við Bandaríkin úr óhagræði smæðarinnar. Án þeirra væri Ísland varnarlaust. Bandaríkin hafa aðgang að Keflavíkurflugvelli og ýmsum afmörkuðum svæðum á landinu, sem veitir þeim aðstöðu til að verja eigin hagsmuni. Með þessu fyrirkomulagi hefur verið treyst á að öryggi Íslands sé tryggt.

Allt þetta samstarf hefur verið byggt upp í góðri trú og með hagsmuni Íslands að leiðarljósi og hefur stuðlað að sjálfstæði og öryggi landsins.

Breyttar aðstæður

Fyrstu brestir í EES samstarfinu komu í ljós í fjármálakreppunni árið 2008. Íslensku bankarnir gátu fært út kvíarnar á EES-svæðinu og stofnað þar útibú og uxu skjótt innlendum seðlabanka og ríkissjóði yfir höfuð. Þeir störfuðu á stórum evrópskum markaði en höfðu engan seðlabanka sem gat verið þeim bakhjarl í þeirri mynt sem stór hluti skuldbindinga þeirra var í. Þeir féllu því fyrstir evrópskra banka og Ísland varð um tíma tákn fjármálakreppunnar. Þessi reynsla varð eðlilega til þess að mörg okkar urðu jákvæðari í garð fullrar aðildar að ESB.

Á síðustu árum hafa síðan orðið enn meiri breytingar í alþjóðamálum. Styrjöld Rússlands og Úkraínu hefur nú varað í meira en fjögur ár og mannfall verið gríðarlegt. Bandaríkjaforseti og stjórn hans hafa snúið baki við ýmsum þeim hugmyndum um alþjóðlegt samstarf sem Bandaríkin áttu sjálf stóran þátt í að móta eftir síðari heimsstyrjöld. Með þessum straumhvörfum lýkur því tímabili sem hófst eftir hrun Sovétríkjanna árið 1991 og einkenndist af hernaðarlegum yfirburðum Bandaríkjanna sem stuðluðu að friði, á forsendum Vesturlanda, og frjálsum viðskiptum. Breytingarnar stafa ekki einungis af nýjum áherslum forsetans heldur einnig af því að vöxtur annarra ríkja, einkum Kína, gerir það að verkum að Bandaríkin geta ekki lengur gegnt þessu hlutverki ein. Bandamenn Bandaríkjanna verða því að taka á sig auknar byrðar í varnarmálum.

En Trump stjórnin gengur lengra en að þrýsta á bandamenn um aukin útgjöld til varnarmála. Alþjóðastofnanir og alþjóðlegar leikreglur virðast skipta minna máli en áður og jafnframt leikur vafi á því hvort Bandaríkin kæmu til varnar ef ráðist væri á NATO ríki. Í þjóðaröryggisstefnu Bandaríkjanna (National Security Strategy), sem kom út í nóvember í fyrra, kemur skýrt fram að markmiðið er að efla völd, efnahag og styrk Bandaríkjanna[ii] og að samstarf við önnur ríki eigi að styðja við þá viðleitni.

Bandaríkin hafa undanfarna 18 mánuði beitt hervaldi í Íran, Írak, Sýrlandi, Jemen, Sómalíu, Nígeríu og Venesúela. Skotmörk árásanna eru oft hryðjuverkasamtök en athygli vekur hversu einhliða aðgerðirnar eru og lítið reynt að réttlæta þær. Það er af sem áður var að leitað væri eftir stuðningi bandamanna á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Viðskiptaþvinganir gegn Kúbu hafa jafnframt verið hertar og Bandaríkin hafa tekið að mestu fyrir olíusölu til landsins með alvarlegum afleiðingum fyrir lífskjör almennings.

Í þjóðaröryggisstefnunni birtist ný útfærsla Monroe-kenningarinnar frá 1823, nú kölluð „Trump Corollary to the Monroe Doctrine“ eða „Donroe-kenningin“ (= Donald + Monroe).[iii] Monroe-kenningin fól í sér að Bandaríkin litu á vesturhvel jarðar sem sérstakt áhrifasvæði sitt og vöruðu Evrópuríki við frekari landvinningum eða afskiptum þar. Hin nýja útfærsla gengur lengra og felur í sér að Bandaríkin áskilja sér rétt til að beita hernaðarlegum og efnahagslegum þrýstingi til þess að tryggja hagsmuni sína.

Grænland er innan þessa svæðis og Bandaríkin hafa lýst yfir vilja til að ná þar yfirráðum. Ekki er hægt að útiloka að þrýstingur Bandaríkjanna á Grænland aukist enn frekar á næstu tveimur árum. Spyrja má hvort Ísland falli einnig innan svæðisins. Landið fellur ekki með skýrum hætti undir vesturhvel jarðar en er á mörkum þess og hefur lengi haft mikla hernaðarlega þýðingu fyrir varnir Norður-Ameríku.[iv] Kannski er þetta spurningin sem enginn stjórnmálamaður þorir að spyrja: Fellur Ísland undir vesturhvel í þjóðaröryggisstefnu Bandaríkjanna? Ef svarið er já, hvaða rétt telja Bandaríkin sig þá hafa til að tryggja áframhaldandi aðstöðu hér á landi, koma í veg fyrir áhrif og fjárfestingar ríkja sem þau telja fjandsamleg og vernda aðfangakeðjur?

Það hefur orðið gerðbreyting á þeim Bandaríkjum sem við höfum þekkt í gegnum tíðina.

Hvað er til ráða?

Í hinni nýju heimsmynd eru frjáls viðskipti, sem eru smáríkjum sérstaklega mikilvæg, ekki lengur jafn sjálfsögð og áður.

Kanada sýnir að jafnvel nánir bandamenn Bandaríkjanna eru ekki undanþegnir efnahagslegum þrýstingi. Bandaríkin hafa lagt háa tolla á ýmsar kanadískar vörur, meðal annars stál, ál og bifreiðar, þrátt fyrir fríverslunarsamning ríkjanna. Kanada er stórt og auðugt ríki með um 41 milljónir íbúa, en hefur engu að síður átt erfitt með að verjast þessum þrýstingi. Þetta sýnir hversu mikilvægt getur verið fyrir lítil ríki að standa ekki ein þegar stórveldi beita efnahagslegum styrk sínum.

Forsætisráðherra Kanada sagði í ræðu í Davos í vetur að nú þegar straumhvörf hefðu orðið í samskiptum þjóða (rupture) væri mikilvægt að meðalstór og lítil ríki stæðu saman. Ef þetta á við um meðalstór ríki á það enn frekar við um smáríki. Í þessu samhengi eru einkum þrjár ástæður fyrir því að aðild að ESB er nú álitlegri kostur fyrir Ísland en áður.

1. Aukinn efnahagslegur styrkur.

Sem hluti af ESB stæði Ísland ekki eitt þegar stórveldi beita viðskiptum, tollum, refsiaðgerðum eða loka mörkuðum til að þrýsta á smærri ríki. Að baki Íslandi stæði þá sameiginlegur markaður um 450 milljóna manna.

2. Aukið öryggi samhliða NATO.

Öryggi snýst ekki lengur eingöngu um hernað. NATO yrði áfram meginstoð varna Íslands, en ESB-aðild bætti við samstarfi og gagnkvæmum skuldbindingum á sviði netvarna, fjölþáttaógna, siglingaöryggis, sæstrengja og verndar mikilvægra innviða, svo nokkur dæmi séu nefnd. Jafnframt kveður 42. gr. 7. mgr. sáttmálans um Evrópusambandið á um að verði aðildarríki fyrir vopnaðri árás á eigin landsvæði beri öðrum aðildarríkjum skylda til að veita því aðstoð.

3. Sterkari staða í breyttum heimi.

Ef ákvarðanir Bandaríkjastjórnar verða ófyrirsjáanlegri, samkeppni stórveldanna á norðurslóðum eykst og alþjóðlegar leikreglur veikjast enn meira verður erfiðara fyrir lítið ríki að standa eitt. Aðild að ESB gæti þá veitt Íslandi skjól innan stærri efnahagslegrar og pólitískrar heildar og jafnframt sæti við borðið þar sem sameiginlegar ákvarðanir eru teknar.

Lokaorð

Hér hafa verið færð rök að því að alþjóðlegt samstarf geri smáríkjum kleift að vera sjálfstæðar einingar og efli þannig í raun sjálfstæði þeirra. Þær miklu breytingar sem hafa orðið vegna gerbreyttra áherslna stjórnvalda í Bandaríkjunum, svo ekki sé talað um þá styrjöld sem nú geisar í Evrópu og gæti breiðst út, kalla á efnislega umræðu hér á landi. Fólk þarf að koma upp úr skotgröfunum, hlusta hvert á annað og tala saman.

Það er athyglisvert að í Skotlandi, Katalóníu og á Flæmingjalandi hafa sjálfstæðissinnar ekki litið svo á að sjálfstæði og aðild að ESB væru andstæður, heldur þvert á móti að Evrópusamstarfið geri þeim auðveldara að verða sjálfstæð ríki. Skoskir og katalónskir sjálfstæðissinnar hafa stefnt að sjálfstæðu ríki innan ESB og á Flæmingjalandi hefur sama hugsun verið áberandi. Rökin eru í anda þessa greinarstúfs: lítið ríki getur notið kosta sjálfstæðis og tekið ákvarðanir heima fyrir en jafnframt notið stærðarhagkvæmni stórs markaðar, sameiginlegra stofnana og aukins vægis í alþjóðamálum með aðild að ESB.

Fámenn auðlindarík þjóð sem er fjarri meginlandi Evrópu og hefur fiskveiðilögsögu sem hvergi snertir lögsögu ESB ríkja þarf auðvitað sérlausnir sem hæfa þessum sérkennum. Við getum einungis komist að því hvort slíkt sé mögulegt með samningaviðræðum.

Aðrir kunna að vilja fara aðrar leiðir og þær þarf auðvitað einnig að ræða og meta.

Heimildir

[i] Sjá: Alesina, Alberto (2003), “The Size of Countries: Does It Matter?” Journal of the European Economic Association, 1 (2–3), 301–316. Findlay, Ronald og Stanislaw Wellisz, ritstj. (1993), The Political Economy of Poverty, Equity, and Growth: Five Small Open Economies, New York and Oxford: Oxford University Press for the World Bank.

[ii] Sjá: https://whitehouse.gov/wp-content/uploads/2025/12/2025-National-Security-Strategy.pdf.

[iii] Í Þjóðaröryggisstefnunni frá nóvember 2025 er þetta kallað „Trump Corollary to the Monroe Doctrine“.

[iv] Athyglisvert er að árið 1940 spurðu íslensk stjórnvöld (Thor Thors) Bandaríkjastjórn hvort líta mætti á Ísland sem hluta vesturhvelsins og þar með njóta verndar Monroe-kenningarinnar. Bandaríkin gengust ekki við því, en Roosevelt forseti sagði ári síðar að þýsk yfirráð yfir Íslandi myndu ógna öryggi alls vesturhvelsins. Ísland er því ekki formlega innan Donroe-kenningarinnar, en landfræðileg lega þess gerir stöðu landsins sérstaka. Sjá: https://history.state.gov//historicaldocuments/frus1940v02/d796 og https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1941v02/d779.