Hagkvæmni lítilla og fámennra ríkja felst í því að stjórnvöld geta betur lagað stefnu sína að óskum og þörfum íbúa. Þetta á síður við um stór ríki þar sem íbúarnir eru misleitir, hagsmunir flóknari og ágreiningur mögulega meiri. Óhagkvæmni smárra ríkja felst hins vegar í því að þau njóta ekki hagkvæmni stærri eininga. Þau hafa lítinn heimamarkað og hlutfallslega dýrara er að halda uppi stofnunum á borð við seðlabanka, utanríkisþjónustu, réttarkerfi og landvarnir.[i]
Ef engin væru utanríkisviðskiptin þyrfti að fullnægja þörfum fyrir vörur og þjónustu innan lands, kostir verkaskiptingar og sérhæfingar nýttust ekki og fátækt væri óumflýjanleg. Það er hagkvæmara til lengri tíma litið að ríki sérhæfi sig í framleiðslu þar sem þau hafa hlutfallslega yfirburði, flytji hluta hennar út og flytji inn aðrar vörur og þjónustu, eins og David Ricardo benti á í bók sinni On the Principles of Political Economy and Taxation sem kom út árið 1817.
Alþjóðasamtök og milliríkjasamningar til bjargar
Það sem gerir Íslendingum kleift að vera sjálfstæð þjóð sem nýtur efnahagslegrar velsældar og öryggis eru samningar og samstarf við önnur ríki sem draga úr mörgum ókostum smæðarinnar. Hingað til hefur þetta fyrirkomulag reynst vel, hvernig sem á málið er litið.
Þátttaka í Evrópska efnahagssvæðinu (EES) veitir aðgang að stórum markaði fyrir vörur, þjónustu, fjármagn og vinnuafl þótt sjávarafurðir njóti ekki að öllu leyti tollfrjáls aðgangs að markaði Evrópusambandsins (ESB). Íslendingar geta starfað í Evrópu og innlend fyrirtæki ráðið aðflutt vinnuafl. Kostir þessa fyrirkomulags sjást vel í velgengni ferðaþjónustunnar á þessari öld. Þátttakan felur einnig í sér að lög og reglur ESB um innri markaðinn eru tekin upp hér á landi og tryggja til dæmis vinnu- og neytendavernd. Þátttaka í EFTA (með Sviss, Noregi og Liechtenstein) auðveldar síðan gerð viðskiptasamninga við ríki utan ESB.
Aðild að Alþjóðagjaldeyrissjóðinum veitir stuðning þegar fjármálakreppur verða, eins og sú sem skall á haustið 2008, og gefur stjórnvöldum innsýn í gang efnahagsmála í heiminum.
Hafréttarsáttmáli Sameinuðu þjóðanna tryggir réttindi Íslands á hafinu og Norðurskautsráðið er vettvangur hagsmunagæslu þar sem Ísland situr við sama borð og mun stærri ríki sem hafa þar hagsmuna að gæta. Aðild að OECD veitir aðgang að þekkingu og reynslu annarra ríkja á sviði efnahagsmála, skattamála, menntamála og stjórnsýslu og norrænt samstarf á vettvangi Norðurlandaráðs og Norrænu ráðherranefndarinnar eykur áhrif Íslands á alþjóðavettvangi.
Þegar kemur að varnarmálum draga aðild að NATO og varnarsamningurinn við Bandaríkin úr óhagræði smæðarinnar. Án þeirra væri Ísland varnarlaust. Bandaríkin hafa aðgang að Keflavíkurflugvelli og ýmsum afmörkuðum svæðum á landinu, sem veitir þeim aðstöðu til að verja eigin hagsmuni. Með þessu fyrirkomulagi hefur verið treyst á að öryggi Íslands sé tryggt.
Allt þetta samstarf hefur verið byggt upp í góðri trú og með hagsmuni Íslands að leiðarljósi og hefur stuðlað að sjálfstæði og öryggi landsins.
Breyttar aðstæður
Fyrstu brestir í EES samstarfinu komu í ljós í fjármálakreppunni árið 2008. Íslensku bankarnir gátu fært út kvíarnar á EES-svæðinu og stofnað þar útibú og uxu skjótt innlendum seðlabanka og ríkissjóði yfir höfuð. Þeir störfuðu á stórum evrópskum markaði en höfðu engan seðlabanka sem gat verið þeim bakhjarl í þeirri mynt sem stór hluti skuldbindinga þeirra var í. Þeir féllu því fyrstir evrópskra banka og Ísland varð um tíma tákn fjármálakreppunnar. Þessi reynsla varð eðlilega til þess að mörg okkar urðu jákvæðari í garð fullrar aðildar að ESB.
Á síðustu árum hafa síðan orðið enn meiri breytingar í alþjóðamálum. Styrjöld Rússlands og Úkraínu hefur nú varað í meira en fjögur ár og mannfall verið gríðarlegt. Bandaríkjaforseti og stjórn hans hafa snúið baki við ýmsum þeim hugmyndum um alþjóðlegt samstarf sem Bandaríkin áttu sjálf stóran þátt í að móta eftir síðari heimsstyrjöld. Með þessum straumhvörfum lýkur því tímabili sem hófst eftir hrun Sovétríkjanna árið 1991 og einkenndist af hernaðarlegum yfirburðum Bandaríkjanna sem stuðluðu að friði, á forsendum Vesturlanda, og frjálsum viðskiptum. Breytingarnar stafa ekki einungis af nýjum áherslum forsetans heldur einnig af því að vöxtur annarra ríkja, einkum Kína, gerir það að verkum að Bandaríkin geta ekki lengur gegnt þessu hlutverki ein. Bandamenn Bandaríkjanna verða því að taka á sig auknar byrðar í varnarmálum.
En Trump stjórnin gengur lengra en að þrýsta á bandamenn um aukin útgjöld til varnarmála. Alþjóðastofnanir og alþjóðlegar leikreglur virðast skipta minna máli en áður og jafnframt leikur vafi á því hvort Bandaríkin kæmu til varnar ef ráðist væri á NATO ríki. Í þjóðaröryggisstefnu Bandaríkjanna (National Security Strategy), sem kom út í nóvember í fyrra, kemur skýrt fram að markmiðið er að efla völd, efnahag og styrk Bandaríkjanna[ii] og að samstarf við önnur ríki eigi að styðja við þá viðleitni.
Bandaríkin hafa undanfarna 18 mánuði beitt hervaldi í Íran, Írak, Sýrlandi, Jemen, Sómalíu, Nígeríu og Venesúela. Skotmörk árásanna eru oft hryðjuverkasamtök en athygli vekur hversu einhliða aðgerðirnar eru og lítið reynt að réttlæta þær. Það er af sem áður var að leitað væri eftir stuðningi bandamanna á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Viðskiptaþvinganir gegn Kúbu hafa jafnframt verið hertar og Bandaríkin hafa tekið að mestu fyrir olíusölu til landsins með alvarlegum afleiðingum fyrir lífskjör almennings.
Í …
