Innflytjendur eru orðnir stór hluti íslensks vinnuafls en fram til þessa hefur lítið verið vitað um hvernig atvinnuleysi þeirra bregst við sveiflum í hagkerfinu. Ný greining á gögnum áranna 2003 til 2021 bendir til þess að atvinnuleysi innflytjenda sé ekki aðeins hærra að jafnaði heldur einnig rúmlega tvöfalt næmara fyrir hagsveiflum en atvinnuleysi fólks með íslenskan bakgrunn.[59dba3]

Tvískiptur vinnumarkaður

Á síðustu tveimur áratugum hefur hlutfall innflytjenda á íslenskum vinnumarkaði aukist hratt og voru þeir tæp 19 prósent íbúa landsins í ársbyrjun 2025. Atvinnuþátttaka þeirra hefur verið með því hæsta sem þekkist innan OECD-ríkjanna. Þrátt fyrir það hefur staða þeirra á vinnumarkaði reynst viðkvæmari en staða annarra hópa.

Í janúar 2026 mældist atvinnuleysi erlendra ríkisborgara 10,6 prósent á meðan atvinnuleysi íslenskra ríkisborgara var varla mælanlegt. Slíkur munur vekur spurningar um hvort hefðbundin hagstjórnartæki nái með ólíkum hætti til mismunandi hópa og hvort vinnumarkaðurinn sé í reynd orðinn tvískiptur. Til þess að meta þetta þarf að skoða hvernig atvinnuleysi hópanna hreyfist með hagkerfinu yfir lengra tímabil.

Hvers vegna gætu ­innflytjendur verið næmari?

Nokkrar ástæður geta legið að baki því að atvinnuleysi innflytjenda sveiflist meira. Innflytjendur starfa í ríkari mæli í atvinnugreinum sem eru viðkvæmar fyrir hagsveiflum, svo sem ferðaþjónustu, sjávarútvegi og iðnaði, eins og mynd 1 sýnir. Störf í þessum greinum eru gjarnan meðal þeirra fyrstu sem hverfa þegar samdráttur verður.

Við bætist að tungumálaerfiðleikar, takmörkuð viðurkenning á menntun og starfsreynslu frá upprunalandi og veikari tengsl við vinnustaði geta gert stöðu innflytjenda ótryggari. Erlendar rannsóknir (sjá nánar í heimildaskrá) frá til að mynda Bandaríkjunum, Þýskalandi, Bretlandi, Noregi og Austurríki hafa allar fundið sambærilegt mynstur. Það bendir til þess að aukin sveiflunæmni innflytjenda sé grundvallareinkenni vinnumarkaða frekar en sérkenni einstakra landa, og gefur tilefni til að búast við svipuðum niðurstöðum hér á landi.

Gögn og aðferð

Greiningin í rannrókninni að baki þessari grein byggir á tveimur gagnasöfnum frá Hagstofu Íslands, annars vegar atvinnuleysi eftir kyni, aldri og bakgrunni og hins vegar landsframleiðslu á föstu verðlagi. Tímabilið 2003 til 2021 var valið þar sem það nær yfir tvær stórar hagsveiflur, fjármálakreppuna 2008 og fyrri hluta COVID-19 heimsfaraldursins. Notuð var aðhvarfsgreining með samspilsstuðli sem gerir kleift að prófa beint hvort samband hagvaxtar og atvinnuleysis sé ólíkt milli hópanna tveggja. Þar sem gögnin eru á hópstigi er ekki unnt að stjórna fyrir einstaklingsbundna þætti á borð við menntun eða starfsgrein, og ber að hafa það í huga við túlkun.

Hærra atvinnuleysi og meiri sveiflur

Tvö einkenni koma strax í ljós þegar atvinnuleysi hópanna er skoðað yfir tímann. Í fyrsta lagi er atvinnuleysi innflytjenda kerfisbundið hærra á nær öllum árum …