Evrópuhugsjónin um almannavarnir

Mynd: Golli

Baldur Þórhallsson

prófessor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands

Hugsjónin um að ríki Evrópusambandsins standi saman og aðstoði hvert annað í áföllum virðist vera illskiljanleg mörgum. Líklega eru skýringar á því hér á landi takmörkuð tengsl við aðra Evrópubúa í gegnum aldirnar og að við deilum blessunarlega ekki sömu reynslunni af hörmungum heimsstyrjaldanna. Einnig hafa ráðamenn snúið Íslandssögunni á hvolf. Hagsæld landsmanna er sögð íslenskum ráðamönnum einum að þakka og ekkert hafa að gera með frjáls viðskipti og erlenda aðstoð!

Raunveruleikinn

Þetta er víðsfjarri raunveruleikanum. Íslendingar nutu til að mynda mikillar aðstoðar danskra stjórnvalda við útflutning öll millistríðsárin, efnahagsaðstoðar frá Bretlandi og Bandaríkjunum í seinni heimstyrjöldinni, rausnarlegra fjárstyrkja frá Norðurlöndunum og mikilvægs stuðnings frá Bandaríkjunum í Heimaeyjargosinu. Þá höfum við notið umfangsmikillar fjárhagsaðstoðar Alþjóðabankans og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins í gegnum tíðina, aðildarinnar að NATO í þorskastríðunum og gríðarlegrar efnahagsaðstoðar Bandaríkjamanna allt til ársins 2006 (þegar þeir hættu fyrst að borga fyrir rekstur Keflavíkurflugvallar). Skattborgarar Bandaríkjanna og annarra NATO ríkja greiða enn fyrir varnir okkar og hafa skuldbundið sig til tryggja þær, jafnvel með lífi sínu. Auk þessa njótum við umfangsmikillar aðstoðar Evrópusambandsins við rannsóknir og nýsköpun í gegnum EES-samninginn og aðgangs að heilbrigðis- og menntakerfi ríkja ESB svo fátt eitt sé nefnt.

Staðreyndin er sú, eins og þessi dæmi sanna, að lítil ríki þurfa oft og tíðum á stuðningi annarra ríkja og alþjóðastofnana að halda. Það kemur til vegna takmarkaðs mannauðs, efnahags og minni getu til að tryggja öryggi og varnir. Ísland er eitt fámennasta ríki Evrópu. Að Vatíkaninu frátöldu eru eingöngu örríkin San Marínó, Mónakó, Andorra og Liechtenstein fámennari en við.

Almannavarnarákvæði ESB

Evrópuhugsjónin hefur leitt til þess að aðildarríki ESB hafa skuldbundið sig til að veita hvert öðru skjól verði þau fyrir áföllum. Þau hafa skuldbundið sig til að standa með hvert öðru rétt eins og þau stóðu þéttingsfast við bakið á Dönum þegar Trump forseti Bandaríkjanna gerði sig líklegan til að yfirtaka Grænland.

Innan Evrópusambandsins koma ríki hvert öðru ævinlega til aðstoðar hvort sem það er vegna skógarelda, flóða eða farsótta. Evrópuhugsjónin kristallast í samstöðuákvæði Evrópusambandsins – sem kalla mætti almannavarnarákvæði – en það segir orðrétt:

„Sambandið og aðildarríki þess skulu taka höndum saman, í anda samstöðu, ef aðildarríki verður fyrir hryðjuverkaárás eða náttúruhamförum eða hamförum af mannavöldum.“ (222. gr. TFEU).

Þetta almannavarnarákvæði Evrópusambandsins markar tímamót í samvinnu ríkja Evrópu en hefur fengið litla athygli hér á landi. Það kemur líklega til vegna þeirrar mýtu að við höfum alltaf náð að bjarga okkur ein og óstudd án aðstoðar vinveittra ríkja! Fjölmargar stefnur Evrópusambandsins eins og um netöryggi og landamæravörslu eru mótaðar með hliðsjón af Evrópuhugsjóninni og almannavarnarákvæðinu, það er að Evrópubúar aðstoði hverjir aðra í nauð.

COVID-19

Við Íslendingar nutum góðs af almannavörnum og áfallastjórnun Evrópusambandsins í COVID-19 heimsfaraldrinum. Evrópusambandið lét okkur hafa bóluefni gegn farsóttinni án þess að það væri á nokkurn hátt skuldbundið til að veita okkur aðstoð. Með þessu sýndi Evrópusambandið Íslendingum, Norðmönnum og íbúum Liechtenstein einstakt vinarþel. Við nutum góðs af Evrópuhugsjóninni um samvinnu og samstöðu þrátt fyrir að EES-samningurinn nái ekki til almannavarna og áfallastjórnunar sambandsins. Góðum árangri ESB í að takast á við faraldurinn má þakka fastmótuðum ferlum, stefnum og stofnunum sem eru til þess gerðar að takast á við áföll sem þessi. Ísland er þátttakandi í sumum þessara stofnana en við höfum þó eingöngu áheyrnarfulltrúa í þeim og getum ekki tekið þátt í lokaákvörðunum þeirra – enda Ísland ekki aðili að Evrópusambandinu.

Almannavarnarkerfi

Þannig hafa ríki Evrópusambandsins hafa komið sér upp almannavarnakerfi (EU Civil Protection Mechanism) sem gerir þeim kleift að samhæfa gagnkvæma aðstoð þegar náttúruhamfarir eða önnur áföll verða. Samhliða því starfrækir Evrópusambandið viðbragðskerfi vegna alvarlegra áfalla (Integrated Political Crisis Response, (IPCR)), sem samhæfir pólitíska ákvarðanatöku og viðbrögð sambandsins í slíkum aðstæðum. Samstöðusjóður ESB (European Union Solidarity Fund) gegnir mikilvægu hlutverki með því að veita aðildarríkjum fjárhagsaðstoð vegna stórfelldra náttúruhamfara og lýðheilsuáfalla. Margt fleira mætti nefna í tengslum við skuldbindingar ríkja Evrópusambandsins til að tryggja velferð íbúa ríkja sambandsins eins og byggðastyrki og styrki til landbúnaðar og aðgerðir gegn loftlagsvánni.