Fyrst meirihluti þeirra sem greiddu atkvæði í þjóðaratkvæðagreiðslunni völdu að hafna því að aðildarviðræður við Evrópusambandið yrðu hafnar á ný, fer málið aftur á ís. Öllum þeim spurningum sem fá mætti svör við í aðildarviðræðum fást engin svör við. Ísland situr uppi með að hafa ekki annan valkost en að reyna að gera það besta úr aðildinni að Evrópska efnahagssvæðinu (EES). Og vona um leið að ólgan í alþjóðaumhverfi landsins verði ekki til þess að grafa enn frekar undan gildi EES-samningsins og þar með stöðu Íslands. 

Áfram treyst á EES

Eins og fram kom á blaðamannafundi leiðtoga ríkisstjórnarinnar daginn eftir atkvæðagreiðsluna ræddi utanríkisráðherra niðurstöðu hennar fyrst á vettvangi utanríkismálanefndar Alþingis. Bæði Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra sögðu blasa við að með þessari niðurstöðu væri það val þjóðarinnar að byggja tengsl sín við Evrópu áfram á EES-samningnum. Fagna bæri þeim víðtæka stuðningi við samninginn sem kom fram í kosningabaráttunni. Hann hefði ekki alltaf verið jafn afdráttarlaus.

ESB verði óbilgjarnara

Stækkunarstjóri ESB, Marta Kos, lét hafa eftir sér opinberlega fyrir atkvæðagreiðsluna að ESB væri tilbúið að finna „skapandi lausnir“ til að koma til móts við sérstöðu og hagsmuni Íslands í sjávarútvegs- og landbúnaðarmálum.

Það er í anda þeirra velvildar sem Ísland hefur notið að hálfu ESB. Meðal afleiðinga „neisins“ við aðildarviðræðum má hins vegar fastlega gera ráð fyrir að í EES-samstarfinu verði ESB-hliðin minna til í að láta Ísland og hin EFTA-ríkin í EES komast upp með að draga lappirnar eins og þau hafa gert við innleiðingu fjölmargra EES-gerða. Á þessu vakti norskur sérfræðingur í Evrópurétti, Halvard Fredriksen, athygli strax eftir að úrslitin lágu fyrir. „Nei Íslands gæti auðveldlega leitt til þess að ESB verði meira umhugað um að EFTA-ríkin í EES uppfylli EES-samninginn betur,“ hefur NTB eftir honum. Að sögn Fredriksens glími Ísland við mikla erfiðleika við innleiðingu EES-gerða í íslenskan rétt sem þó hafi fyrir löngu verið teknar inn í EES-samninginn. Þetta sé skýrt brot á EES-samningnum. Með neiinu muni ESB „taka af sér silkihanskana“ spáir Fredriksen. Minna má líka á það hér að samningsaðilar EES geta sagt samningnum upp með árs fyrirvara. Þorgerður Katrín utanríkisráðherra virðist vera meðvituð um þetta og sagði á blaðamannafundinum að lögð yrði áhersla á að Ísland uppfyllti skuldbindingar sínar innan EES sem augljóslega voru skilaboð til ráðamanna í ESB.

Varðandi framkvæmd EES-samningsins er það reyndar svo – sem gjarnan liggur í þagnargildi í opinberri umræðu hér – að Ísland er mjög háð Noregi í þeirri vinnu. Megnið af kostnaðinum við rekstur EES-samningsins er borinn af Norðmönnum og norska stjórnsýslan hefur augljóslega miklu meiri burði til að passa upp á að allir möguleikar til hagsmunagæslu í EES-samstarfinu við ESB séu nýttir. Eftir „neiið“ verður Ísland enn háðara Noregi en áður innan EES-samstarfsins og þeirra ákvörðunum um næstu skref. Með öðrum orðum: Ísland er nú fast í pilsfaldi Noregs. 

Verri samningsstaða

Mikil umræða er nú í gangi í Noregi um ágæti EES-samningsins. Hann sé barn síns tíma sem eigi þegar hér er komið sögu æ erfiðara með að duga sem umgjörð hagsmunagæslu Noregs gagnvart ESB og á innri markaðnum. Sú umræða gæti hæglega endað með að Norðmenn freisti þess enn á ný að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Eins og kunnugt er höfnuðu þeir gerðum aðildarsamningi fyrst árið 1972 og svo aftur árið 1994.

Fari svo að Noregur velji að hefja aðildarviðræður á ný má gera ráð fyrir að það ferli taki skamman tíma, enda væri ESB enn meiri akkur í að fá Noreg í raðir sambandsins en Ísland. Það segir sig sjálft að EES-samstarfinu væri um leið sjálfhætt. Þá hefði Ísland ekkert annað val en að fylgja í kjölfar Noregs inn í ESB, þá í mun verri samningsstöðu en það hefði verið nú.

Tapað sóknarfæri?

Þjóðaratkvæðagreiðslan fór fram á sama tíma og mikillar ólgu gætir í alþjóðaumhverfi Íslands. Hún er ekki síst tilkomin vegna hins ólöglega innrásarstríðs Rússa í Úkraínu sem skapaði hvata fyrir ESB-ríkin Finnland og Svíþjóð að leita jafnframt skjóls innan Atlantshafsbandalagsins (NATO). …