Framleiðslu- og aðfangakeðjur heimsins hafa aldrei verið jafn samþættar og í dag. Framleiðsla á raftækjum, bílum, iðnaðar- og ótal öðrum vörum teygir sig yfir heimsálfur og ekkert ríki er fyllilega sjálfbjarga þegar kemur að mikilvægum aðföngum. En á sama tíma og framleiðslan er samofin á milli landa þá rísa tollmúrar, verndaraðgerðum til stuðnings innlendum iðnaði fjölgar og viðskiptahömlum er beitt í víðum tilgangi. Kraftarnir sem knýja áfram viðskiptastríð eru fáir en öflugir og fátt bendir til þess að stöðugleiki sé í sjónmáli.

Kínversku skellirnir

Þær áhyggjur sem leiðtogar bæði í Bandaríkjunum og Evrópu viðra um ójafnvægi í alþjóðaviðskiptum má öðru fremur rekja til sögulegs framleiðsluvaxtar Kína á 21. öldinni. Frá aðild Kína að Alþjóðaviðskiptastofnuninni (WTO) árið 2001 hefur útflutningur aukist á áður óséðum hraða, fyrst að magni en í dag einnig að gæðum.

Fyrsti Kína-skellurinn (e. China shock 1.0) er tímabilið kallað sem hófst upp úr aldamótum. Útvistun (e. outsourcing) vestrænna fyrirtækja á „einfaldari“ fjöldaframleiðslu að hluta eða öllu leyti til Asíuríkja, t.d. á raftækjum, húsgögnum, fatnaði og bílpörtum, var þá þegar hafin en opnun Kína jók verulega á þróunina. Iðnstörf töpuðust á heimamörkuðum en launa- og framleiðslukostnaður framleiðenda lækkaði. Tvíbent áhrif, þ.e. neikvæð fyrir nærsamfélög en jákvæð fyrir neytendur og fyrirtæki, voru m.a. rökstudd með vísan til alþjóðavæðingar og hagsmuna heildarinnar. Störf á heimamörkuðum færðust þó ekki svo auðveldlega frá framleiðslu í útflutnings- eða þjónustudrifna atvinnugeira.

Með útvistun framleiðslunnar færðust ekki einungis störf heldur einnig kunnátta. Kína-skellurinn 2.0 lýsir nýrri stöðu Kína frá um 2021 til dagsins í dag, sem vaxandi og beinum samkeppnisaðila. Framleiðsla í Kína er ekki lengur hluti af viðskiptamódelum vestrænna fyrirtækja heldur eiga kínversk fyrirtæki nú í beinni samkeppni við önnur fyrirtæki á alþjóðavísu. Með ívilnunum og niðurgreiðslum hafa kínversk stjórnvöld byggt upp fjölda útflutningsgreina, allt frá framleiðslu eldhúsáhalda og heimilistækja til hátæknilausna, stórtækra vinnuvéla, bíla, battería og sólarsella. Aldrei áður hefur ríki skilað viðskiptaafgangi yfir einni billjón dollara, eins og Kína gerði árið 2025.

Bandaríska stefnubreytingin

Skoðun Trumps Bandaríkjaforseta á viðskiptahalla Bandaríkjanna gagnvart öðrum ríkjum er öllum ljós, sem og dálæti hans á að beita tollum til að ná fram markmiðum sínum, bæði efnahagslegum og pólitískum. Í öllum sínum kosningabaráttum hefur hann talað með einföldum (og umdeildum) en skýrum hætti um nauðsyn þess að draga úr viðskiptahallanum. Að hans mati sýnir ójafnvægið hvernig aðrar þjóðir notfæra sér Bandaríkin.

Á yfirstandandi kjörtímabili hefur Trump ítrekað boðað hærri tolla gegn viðskiptalöndum. Margar ákvarðanir hans hafa hins vegar ekki orðið að veruleika eða þær aðeins verið í gildi tímabundið. Í sumum tilvikum, m.a. hinum veigamiklu aðgerðum kenndum við Frelsisdaginn 2. apríl 2025 (e. Liberation day), voru tollarnir síðar meir dæmdir ólögmætir. Í öðrum tilvikum hafa samningar náðst eða Trump gerður afturreka með mótvægisaðgerðum. Bandaríkin og ESB náðu þannig samkomulagi sl. sumar um viðskiptakjör þegar ESB stóð frammi fyrir 30% tollum. Kína mætti enn hærri tollum Bandaríkjanna með því að svara í sömu mynt og hótaði einnig að takmarka aðgengi bandarískra fyrirtækja að fágætum málmum. Trump bakkaði.

Þótt viðskiptastefna Bandaríkjanna hafi ekki alltaf gengið eftir í framkvæmd þá eru markmiðin skýr. Fyrr í sumar tóku í gildi 10-12,5% viðbótartollar á innflutning frá 60 helstu viðskiptalöndum Bandaríkjanna, m.a. ríkjum ESB, Kína, Noregi og Bretlandi. Ástæðan, að sögn bandarískra stjórnvalda, eru ófullnægjandi reglur landanna um nauðungarvinnu. Kanada, eitt stærsta viðskiptaríki landsins og næsti nágranni, stendur þegar þetta er skrifað frammi fyrir 50% tollum á hluta útflutningsafurða. Kanadísk stjórnvöld sættu sig ekki við kröfur Bandaríkjastjórnar og slitu viðræðum. Málið er enn óútkljáð en ef fyrri viðskiptaorrustur Trumps hafa forspárgildi þá mun deilan harðna áður en lausn finnst.

ESB bregst við

Evrópusambandið er þriðja stóra …