Í grein í Vísbendingu árið 2017 rakti ég hvernig hátt atvinnustig einkenndi íslenskt atvinnulíf frá lokum sjöunda og fram á níunda áratug síðustu aldar þrátt fyrir að raunlaun hækkuðu meira en framleiðni.

„Á þessum árum höfðu laun tilhneigingu til að aukast umfram framleiðni. Atvinnustig var hátt og atvinnuleysi lítið en slíkt ástand felur í sér umframeftirspurn eftir vinnuafli.“

Greinin sýndi að atvinnustig gat haldist mjög hátt um langt skeið þótt raunlaun hækkuðu hraðar en framleiðni. Launa-framleiðnibilið, skilgreint sem framleiðni á vinnustund deilt með raunlaunum, lækkaði. Aðlögunin birtist fyrst og fremst í verðbólgu, gengisfellingum og minni hagnaði fyrirtækja, en ekki þegar í stað í auknu atvinnuleysi.

Meginlandið fór aðra leið

Bruno og Sachs (1985), og síðar Blanchard (1997), sýndu fram á að á meginlandi Evrópu þegar dró úr framleiðnivexti á áttunda áratugnum lækkuðu raunlaun ekki til samræmis. Launa-framleiðnibilið lækkaði því og atvinnuleysi jókst. Það var ekki fyrst og fremst vegna skorts á eftirspurn heldur af framboðshliðinni. Ekki var lengur arðbært að ráða jafn marga við ríkjandi raunlaun. Þetta er klassískt atvinnuleysi í skilningi Malinvauds (1977).

Rökin eru einföld. Þegar launakostnaður á framleidda einingu hækkar meira en framleiðnin stendur undir minnkar framlegðin sem fyrirtæki hafa til að greiða fyrir vinnuafl, fjármagn og önnur aðföng. Þegar framlegðin verður of lítil draga fyrirtæki úr ráðningum eða segja upp starfsfólki. Atvinnuleysi í Vestur-Evrópu jókst úr um tveimur prósentum í upphafi áttunda áratugarins í tveggja stafa tölu í mörgum ríkjum um miðjan níunda áratuginn og gekk síðan aðeins að hluta til baka.

Þversögnin

Hvernig gat útkoman á Íslandi orðið svona ólík þegar þróunin var að mörgu leyti ýktari hér? Í báðum tilvikum lækkaði launa-framleiðnibilið og þrýsti á hagnað fyrirtækja. Á meginlandinu jókst atvinnuleysi. Hér hélst það á bilinu 1-2% af vinnuafli árum saman.

Ef framboðsrökin eru rétt, eins og líklegt er, vaknar spurningin um hvað vanti í íslensku söguna. Var eitthvað sem létti undir með fyrirtækjunum og hélt þeim réttu megin við þau arðsemismörk sem urðu bindandi í mörgum ríkjum Vestur-Evrópu.

Týndi hlekkurinn

Á þessum árum voru vaxtakjör að verulegu leyti ákvörðuð af stjórnvöldum og bankakerfinu. Það er langt í frá að þau hafi fylgt verðbólgunni eftir, sérstaklega þegar hún tók að aukast í lok sjöunda áratugarins. Lánsfé varð skömmtuð gæði. Þeir sem fengu (óverðtryggð) lán endurgreiddu þau í krónum sem höfðu mun minni kaupmátt en þær krónur sem þeir fengu að láni. Á móti töpuðu sparifjáreigendur, víxileigendur og handhafar óverðtryggðra skuldabréfa stórum hluta af raunvirði eigna sinna.

Tímaröð skammtímaraunvaxta sýnir þessa tilfærslu skýrt. Raunvextir voru neikvæðir 1968–1970, lítillega neikvæðir árið 1972 og djúpt neikvæðir á flestum árum frá miðjum áttunda áratugnum fram á fyrri hluta þess níunda. Dýpstu gildin voru um −21% árin 1975 og 1983. Slíkir raunvextir fela í sér gríðarlega eignatilfærslu frá lánveitendum til skuldara.

Umskiptin urðu um miðjan níunda áratuginn þegar verðtrygging var farin að hafa veruleg áhrif og vaxtamyndun varð frjálsari. Raunvextir urðu síðan að jafnaði jákvæðir. Þeir voru vissulega lágir og stundum neikvæðir víðar í Evrópu á áttunda áratugnum, en íslensku gildin voru bæði dýpri og þrálátari. Í flestum ríkjum Vestur-Evrópu urðu raunvextir jákvæðir um 1980, eftir hækkun olíuverðs og verðbólgu í lok áttunda áratugarins.

Meðgjöf í rekstrinum

Hér er að minnsta kosti hluti sögunnar sem vantar. Íslensk fyrirtæki tóku á sig launahækkanir umfram framleiðni eins og fyrirtæki á meginlandi Evrópu, en þau nutu meðgjafar úr tveimur áttum sem var mun ríkari hér.

Annars vegar endurheimtu gengisfellingar reglulega samkeppnisstöðu útflutningsgreinanna og lækkuðu raunlaun milli kjarasamninga. Hins vegar færðu rekstrar- og fjárfestingarlán á mjög neikvæðum raunvöxtum þeim fyrirtækjum sem höfðu aðgang að lánsfé umtalsverðan raunverulegan ávinning. Sá ávinningur kom hvergi fram sem bein fjárveiting en var engu að síður efnahagslega raunverulegur.

Við −21% raunvexti lækkar raunvirði skuldar til eins árs um rúmlega fimmtung. Ef láninu var velt áfram við sambærileg kjör varð tilfærslan enn meiri. Fyrirtæki sem naut slíkrar lækkunar á raunverulegri skuldabyrði þurfti minni rekstrarafgang til að standa undir fjárfestingu og starfsfólki en ella. Þetta afnam ekki framboðsskilyrðið sem leiddi til atvinnuleysis í Frakklandi og Þýskalandi, en færði mörkin. Hluti kostnaðarins var færður yfir á aðra með gengisfellingum og neikvæðum raunvöxtum.

Þetta eru eftirá reiknaðir raunvextir. Þeir byggjast á þeirri verðbólgu sem raunverulega varð, …