Maastricht sáttmálinn svokallaði heitir í raun sáttmálinn um Evrópusambandið (Treaty on European Union) en var undirritaður í borginni snemma árið 1992 og tók gildi seint árið 1993.
Samningurinn um EES, evrópska efnahagssvæðið, á rót sína í því að brúa bilið frá EFTA (European Free Trade Association) sem snerist um frjáls viðskipti yfir í sameiginlega markað Evrópu, sem nær yfir frjálst flæði fjármuna, þjónustu og fólks í viðbót við vöruviðskiptin. EFTA samstarfinu var upphaflega komið á 1960 í Stokkhólmi af sjö löndum sem stóðu í ytri hring evrópska samrunans, en aðeins Noregur og Sviss standa eftir af stofnaðilunum, ásamt Lichtenstein og Íslandi sem hefur verið aðili síðan 1970.
EES samningurinn var undirritaður í borginni Portó um miðbik ársins 1992 en tók gildi í ársbyrjun 1994. Ári síðar gengu þrjú landanna úr EFTA í bandalagið/sambandið. Nú lifum við tíma þar sem frjáls viðskipti í heiminum eiga undir högg að sækja vegna endurvakinna tollavarna sem hamla hinu frjálsa flæði heimsvæðingarinnar.
Evran var í raun hönnuð samhliða undirbúningi hins sameiginlega evrópska markaðar, þó lengi vel hafi ein sameiginleg mynt landa álfunnar aðeins verið draumsýn ein. Nú er dalurinn bandaríski á undanhaldi sem höfuðmynt heimsins en evran orðin ein af þeim fáu mikilvægu. Nýleg afskipti bandarískra stjórnvalda af jeninu japanska gætu vakið sumum löndum sem halda úti sjálfstæðum gjaldmiðli vissan ugg í brjósti.
Sameiginlegur markaður
Sá sem oft er kallaður arkitekt evrunnar og í raun höfuðsmiður sameiginlega markaðarins evrópska, Jacques Delors stóð að gerð hvítbókar um innri markaðinn árið 1985. Þar sem EFTA löndin stóðu þá frammi fyrir dýpkandi markaði án áhrifa, þá lagði Delors til í ræðu á Evrópuþinginu í janúar 1989 hugmyndina um EES samninginn. Stærstu ríkin voru síðan öll gengin inn í sambandið auk þess sem að fjöldi ríkja þess tvöfaldaðist og er nú 27 á meðan hin hliðin meir en helmingaðist niður í þrjú lönd. Þannig er þessi samningur orðin alger afgangs stærð í sambandinu sjálfu og sameiginlega markaðnum þó hann sé í raun tilvistarleg forsenda íslensks efnahags.
EES samningurinn undanskilur vissulega landbúnað og fiskveiðar, tollabandalagið og sameiginlegu viðskiptastefnu sambandsins en með honum fylgja þó samkeppnismálefni, neytendavernd, umhverfismál og félagsleg atriði. Það að reikna með honum sem tryggri forsendu og algerlega óbreyttum til framtíðar er viss einfeldni. Sérstaklega í heimi þar sem alþjóðasamningar hafa verið í vissu uppnámi undanfarin misseri.
Forsagan allt frá stríði
Kola- og stálbandalagi Evrópu var komið á með Parísarsátttmálanum 1951 af sex löndum til að setja framleiðslu á kolum og stáli undir sameiginlega yfirstjórn, með það að markmiði að gera stríð milli Frakklands og Þýskalands bæði óhusandi og efnislega ómögulegt samkvæmt yfirlýsingu Robert Schuman árið 1950. Rómarsáttmálarnir árið 1957 mynduðu síðan kjarnorkubandalag og tollabandalag sem lagði grunninn að sameiginlega innri markaðinum með efnahagsbandalagi Evrópu. Sameiningarsáttmálinn áratug síðar sameinaði stjórnsýsluna og einingalögin (Single European Act) öðrum áratug síðar lögðu síðan grunninn að sameiginlega markaðinum og stjórnsýslunni fyrir hann og sambandið.
Delors skýrslan svokallaða frá árinu 1989 lagði síðan grundvöllinn að efnahags- og myntbandalaginu (European Monetary Union) með þriggja þrepa áætlun að sameiginlegri mynt og forsendum Maastricht sáttmálans sem við hófum þennan greinarstúf á fyrir stutta yfirferð um söguna.
Evran verður til
Nefndin sem skrifaði skýrsluna kennda við Delors var merkilega samsett og vann verk sitt á átta mánaða tímabili en í henni sátu ásamt forseta framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins tólf seðlabankastjórar aðildarlandanna ásamt þremur sjálfstæðum sérfræðingum. Þeir voru Alexandre Lamafalussy framkvæmdastjóri Alþjóðagreiðslubankans (BIS) í Basel, hinn merki danski Niels Thygesen hagfræðiprófessor og Miguel Boyer forstjóri spænska útflutningsbankans sem nú er hluti af BBVA fjármálafyrirtækisins. Ritari nefndarinnar var hinn stórmerki ítalski Tommaso Padoa-Schioppa en síðan þurfti Delors að skipa annan ritara (eða framsögumann, rapporteurs) Gunter Baer vegna þrýstings frá Kohl kanslara og Karli Otto Pöhl seðlabankastjóra Bundesbank sem höfðu áhyggjur af þýskum hagsmunum. Skýrsluskrifararnir urðu því tveir en höfundarnir sextán.
Niels Thygesen er stundum nefndur helsti hönnuður evrunnar og hinna samþættu fjármála Evrópu en hann var eini fræðimaður Delors nefndarinnar. Hann var nú síðast í því hlutverki að vera fyrsti formaður fjármálaráðs Evrópusambandsins árin 2016-2024. En hann hafði starfað að undirbúningi myntbandalagsins allt frá tíma Marjolin nefndarinnar árið 1974 sem lagði mat á hvers vegna Werner skýrslan um myntbandalag frá árinu 1970 hafði ekki borið árangur. Þá sat hann í OPTICA hópunum fyrir framkvæmdastjórn sambandsins og skrifaði einnig undir fræga yfirlýsingu kennda við Allraheilagramessu sem birtist þann dag í tímaritinu The Economist árið 1975 sem gagnrýndi stefnu framkvæmdastjórnarinnar. Loks sat hann í nefnd um myntbandalag í Evrópu sem Valéry Giscard d'Estaing og Helmut Schmidt settu á fót 1986. Þannig er Niels líklega sá höfundur Delors skýrslunnar sem allra mesta þekkingu hafði á verkefninu, að Delors sjálfum meðtöldum, og seðlabankastjórunum öllum ólöstuðum. Hann var valinn Evrópubúi ársins 2026 af Evrópusamtökunum dönsku nú í vor rúmlega 91 árs.
