Tveggja merkra tímamóta var minnst fyrr í sumar: 1. júní var hálf öld liðin frá því að Bretar viðurkenndu 200 mílna efnahagslögsögu Íslands. Þorskastríðunum – átökum um veiðar þeirra á Íslandsmiðum – var þar með lokið. Réttum mánuði síðar, 1. júlí, var aldarafmæli Landhelgisgæslu Íslands svo fagnað. Því er ærið tilefni til að rekja eftirfarandi sögu í grófum dráttum.

Snemma á síðustu öld voru Íslendingar með fátækari þjóðum í norðurhluta Evrópu. Þá var hins vegar hafin umbylting í íslenskum sjávarútvegi. Vélar komu í báta og togarar voru smíðaðir ytra. Svo komu síldarverksmiðjur, frystihús og nýir markaðir um víða veröld. Síðar bættust fleiri stoðir undir öflugt hagkerfi og nú um stundir njótum við einna bestu lífskjara sem um getur í heiminum.

Hagsældin átti sín upptök á hafi úti. En uppsprettan var ekki ótæmandi. Stemma þurfti stigu við ofveiði og stjaka útlendingum á brott. Sú barátta snerist um lífshagsmuni og sagan af því er þjóðarsaga, saga af djörfung og dug til sjós og lands sem halda verður til haga. Samt sem áður er aðeins hálf saga sögð sé litið fram hjá eða gert of lítið úr þeim áhrifum að utan sem mestu réðu um þróun mála.

Meðalhófið er best. Alrangt væri að halda því fram að atbeini allra þeirra sem stóðu í stafni hér hafi engu skipt en um leið er ljóst að strandríki heims nytu sinnar 200 mílna lögsögu jafnvel þótt Íslendingar hefðu einfaldlega setið með hendur í skauti í allri hafréttarsögunni. Maður verður ekkert minni ættjarðarvinur fyrir að viðurkenna það.

Stiklað á stóru

Sagan er löng og hér verður aðeins stiklað á stóru. Hefjum leikinn eftir umbrot Sturlungaaldar og endalok íslensks þjóðveldis. Norskir og síðar danskir konungar vildu þá ráða yfir úthafinu á Norður-Atlantshafi og var talað um „kóngsins strauma“ eða dominium maris septentrionalis á latínu, yfirráð á norðurhöfum. Kallaðist sú krafa á við kenninguna um hið lokaða haf, mare clausum, sem kvað á um rétt ríkja til að ráða yfir hafsvæði langt undan ströndum sínum.

Valdhafar í vaxandi nýlenduveldum vildu ekki kvitta upp á þá reglu. Til varð reglan um opin höf, mare liberum, og er hollenski lögspekingurinn Hugo Grotius, sem uppi var á sautjándu öld, höfundur hennar. Samkvæmt henni skyldi öllum vera frjálst að sigla um heimsins höf og stunda þar veiðar enda væru auðlindir sjávar ótæmandi. Í norðurhöfum urðu menn að láta undan síga. Sú landhelgi sem Danakonungur vildi verja hér við Ísland skrapp saman, úr 24 sjómílum í 16 og svo enn minna en reyndar voru ýmsar mælieiningar notaðar í tímans rás.

Á nítjándu öld mótuðu Bretar hafrétt öðrum fremur. Þá hneig sól aldrei til viðar í breska heimsveldinu og talað var um Bretafrið, Pax Britannica. Ekki má heldur gleyma þjóðernisbrag þeirra með línunum frægu, Rule Britannia, Britannia rules the waves. Í krafti síns ofureflis gerðu Bretar þrjár mílur að meginreglu um víðáttu landhelgi. Var þá jafnvel vísað til þess að kúlur frá fallbyssum strandvirkja næðu í mesta lagi það langt.

Þriggja mílna reglan var fest í sessi við Norðursjó með alþjóðasamningi árið 1882 og 1901 sömdu Bretar við Dani um þá landhelgi umhverfis Ísland og Færeyjar. Sú söguskoðun komst síðar á kreik að með þessum svívirðilega „flesksamningi“ hefðu valdhafar í Kaupmannahöfn gefið eftir á Íslandsmiðum til að tryggja sér aukinn aðgang í Bretlandi fyrir landbúnaðarafurðir sínar.

Ég hef engar heimildir fundið um þessa tengingu og ásakanirnar eru hæpnar. Hér skipti þriggja mílna reglan einfaldlega mestu. Á hinn bóginn hefðu Danir hæglega getað haldið til streitu því sem eftir lifði af fornum kröfum um „kóngsins strauma“. Það gerðu Norðmenn, tóku sér fjögurra mílna landhelgi undan norðurhluta Noregs og mældu hana frá ystu annesjum og skerjum. Á það vildu Bretar þó ekki fallast og hér heima þóttust ráðamenn líka vita að vilji þeirra hlyti að ráða. Árin milli stríða reyndu Íslendingar að loka Faxaflóa fyrir togveiðum útlendinga en höfðu ekki erindi sem erfiði. „Um landhelgi hvers lands gilda alþjóðareglur,“ sagði Ólafur Thors, formaður Sjálfstæðisflokksins, „og er því ekki hægt að gera öruggar breytingar á þeim nema samþykki annarra þjóða komi til og þá fyrst og fremst Bretlands.“ Hermann Jónasson, forsætisráðherra og helsti leiðtogi Framsóknarmanna, tók í sama streng. Voru þessir menn þó engir veifiskatar.

Hafréttarráðstefnur

Staðan virtist skýr. Árið 1930 var haldin hafréttarráðstefna í Haag og þar tókst ekki að hagga við þriggja mílna reglunni sem var svo víða í gildi þótt á því væru vissulega undantekningar. Við lok seinni heimsstyrjaldar urðu hins vegar umskipti. Harry Truman gaf út forsetayfirlýsingar um yfirráð Bandaríkjanna yfir landgrunninu undan ströndum þeirra og sömuleiðis um rétt til að stjórna fiskveiðum á hafinu ofan þess. Allmörg ríki í Rómönsku-Ameríku fylgdu í kjölfarið, gerðu tilkall til svipaðra réttinda og lýstu jafnvel yfir 200 mílna lögsögu. Næstu ár kom stundum til þess að bandarísk fiskiskip væru sektuð fyrir landhelgisbrot og var valdi jafnvel beitt til að færa þau til hafnar.

Á sama tíma dró til tíðinda í norðurhöfum. Bretar og Norðmenn sammæltust um að leysa ágreining sinn fyrir Alþjóðadómstólnum í Haag. Í árslok 1951 féll dómur, Noregi í vil. Bretar urðu að viðurkenna fjögurra mílna lögsögu og notkun grunnlína. Fimm árum síðar úrskurðaði laganefnd Sameinuðu þjóðanna að þótt mörg ríki aðhylltust þriggja mílna lögsögu hefði hún ekki öðlast ótvírætt lagagildi. Í verki sást það vel í Barentshafi þar sem Sovétríkin héldu til streitu kröfunni um 12 mílna landhelgi og Bretar urðu að viðurkenna þá staðreynd. Vorið 1958 var fyrsta hafréttarráðstefna Sameinuðu þjóðanna svo haldin og þótt samkomulag næðist ekki um landhelgi og …