Flestir Grænlendingar vilja að landið fái sjálfstæði frá Danmörku. Samkvæmt skoðanakönnun frá byrjun árs 2025 myndu 84 prósent kjósa með slíku kæmi til þjóðaratkvæðisgreiðslu, en þó myndu 45 prósent leggjast á móti sjálfstæði ef það myndi leiða til lakari lífskjara. Er gerlegt í þessu ljósi fyrir Grænland að verða sjálfstætt land en um leið halda áfram að vera norrænt velferðarríki?

Þegar Grænlendingar öðluðust heimastjórn árið 1979 tóku þeir yfirumsjón með flestum stofnunum í sínar hendur, svo sem menntun, heilbrigðis og félagskerfi. Áður höfðu fjárveitingar til slíks runnið til ráðuneyta í Kaupmannahöfn sem sáu um slík, enda var Grænland flokkað sem hvert annað hérað í konungsríkinu. Nú áttu fjármunir að fara beint til Grænlands. Ákveðið var að þeir fengju fasta upphæð árlega, hið svokallaða „blok-tilskudd“ sem dugir fyrir um það bil helmingnum af opinberum útgjöldum og gerir fram á þennan dag. Önnur helsta tekjulind fyrir grænlenskan ríkissjóð er sjávarútvegur, þótt ofveiði hafi leitt til hruns í fiskistofnum árið 1987. Í kjölfar þess urðu yfirvöld í Nuuk að taka lán frá Seðlabanka Danmerkur sem langan tíma tók að greiða niður og sýnir það glöggt hættur þess að treysta um of á eina atvinnugrein. Útgerðirnar hafa þó aftur tekið við sér og eru sjávarafurðir í dag um 93 prósent af útflutningi landsins. Grænlensk lúða og kaldsjávarrækja eru meðal helstu nytjastofna, en þeir flytja einnig út þorsk. Grænlenskur makríll er vaxandi veiðistofn og er yfir helming aflans landað á Íslandi, hvort sem er af grænlenskum, íslenskum eða færeyskum skipum.

Grænlendingar hafa löngum þótt miklir selveiðimenn, en útflutningur á selskinni hefur gengið illa. Evrópusambandið bannaði innflutning á selaafurðum árið 2009, sem hafði einnig áhrif á aðra markaði. Bannið var endurskoðað árið 2015 og leyfði undanþágur en eftirspurnin hefur ekki jafnað sig.

Stórt skref var stigið lengra í sjálfstæðisátt árið 2009 og í dag eiga Grænlendingar helst varnar- og utanríkismál sameiginleg með Dönum en fá enn mikinn á fjárhagsstuðning frá þeim. Það sama ár komst flokkurinn Inuit Ataqatigiit (IA) í landsstjórn í fyrsta sinn. Vildi flokkurinn berjast fyrir að landið fengi fullt sjálfstæði sem fyrst. Fram að þessu hafði Siumut flokkurinn, sem vildi fara hægar í sjálfstæðisbaráttu, farið með völdin í Grænlandi í þrjátíu ár, allt frá heimastjórn 1979. IA er annars lengra til vinstri en Siumut sem sverja sig í ætt við sósíaldemókrata. IA leggst jafnframt gegn meiriháttar námuvinnslu, sem þó gæti komið í staðinn fyrir fjárstuðning Dana. Á meðan Grænland er enn háð Dönum fjárhagslega er fullt sjálfstæði varla mögulegt.

Dýr námuvinnsla

Grænland býr yfir talsverðu magni af svonefndum sjaldgæfum jarðefnum (e. rear earth materials) sem notuð eru í ýmis raftæki, meðal annars farsíma. Kostnaður við vinnslu þeirra úr jörðu er þó gríðarlegur og það þyrfti að byggja flesta innviði frá grunni, þar sem lítið er um vegi eða raforku. Þá telja margir Grænlendingar að umhverfisáhrif af námuvinnslu séu of mikil, jafnvel þótt það kynni að leiða til sjálfstæðis. Löng hefð er fyrir því að stunda veiðar í landinu og fiskvinnsla sem atvinnugrein hefur hentað Grænlendingum vel, en námuvinnsla myndi að miklu leyti byggjast upp af erlendu vinnuafli. Því vilja margir heimamenn ekki taka áhættuna af því að önnur iðja raski við fiskstofnum þótt hún kynni að reynast arðbær. Jafnframt vilja margir auka áherslu á endurvinnanlega orku, svo að landið standi undir nafni sem „Græn-land.“

Siamut tók aftur við stjórn landsins árið 2013 og varð Aleqa Hammond þá fyrsti kvenkyns forsætisráðherrann. Í kosningunum árið 2021 var eitt helsta deiluefnið áform um að vinna úraníum úr fjalli við bæinn Narsaq, einn stærsta bæ Suður-Grænlands. Margir óttuðust að mengun dreifðist yfir bæinn og lagðist IA því gegn áformunum. Flokkurinn vann kosningasigur og formaðurinn Múte B. Egede, sem fæddur er árið 1987, varð yngsti forsætisráðherra í sögu landsins og leiddi hann samsteypustjórn með Siumut flokknum.

Alþjóðleg áhrif

Kínverjar hafa sýnt námuvinnslu í Grænlandi talsverðan áhuga og árið 2014 íhugaði danski herinn að selja Kínverjum gamla flotastöð sem verið var að leggja niður í grennd við krýólít námu sem lokaði árið 1987. Bandaríkin lögðust gegn áformunum og ríkisstjórn Danmerkur greip inn í og stöðvaði söluna. Kínverjar hafa ekki hafið námuvinnslu í landinu þrátt fyrir talsverðar undirbúningsrannsóknir, en þeir kaupa þaðan nokkuð magn sjávarfangs sem nemur um 20 prósent af útflutningi Grænalands. Er þetta um fjögur prósent af heildarfiskinnflutningi Kínverja, en sambærileg tala fyrir Ísland er 2,7 prósent.

Alþjóðlega námavinnslufyrirtækið Alcoa hugðist um tíma byggja vatnsaflsvirkjun á Grænlandi en horfið var frá því. Betur hefur gengið hjá fyrirtækinu Amaroq Minerals, sem stofnað var af Eldi Ólafssyni árið 2017 og er að stórum hluta í eigu íslenskra lífeyrissjóða og fjárfesta. Fyrirtækið fæst meðal annars við vinnslu á kopar og gulli og er nú orðin stærsti leyfishaf á Grænlandi þegar kemur að málmleit.

Trump seilist norður

Bandaríkin hafa haft herstöðvar á Grænlandi frá því í seinni heimsstyrjöld og Danir hafa þurft að taka tillit til óska þeirra, og hafa meðal annars leyft þeim að staðsetja kjarnorkuvopn í landinu án vitundar Grænlendinga. En óformleg yfirráð reyndust ekki nóg og árið 2019 byrjaði Donald Trump Bandaríkjaforseti að lýsa yfir áhuga á því að kaupa landið. Ekki er ljóst hvað honum gengur til en hugmyndin virðist upphaflega komin frá snyrtivörukóngnum Ronald Lauder sem annars er helst kunnur af stuðningi sínum við Ísrael. Kannski útskýringuna á landvinninga áhuganum sé helst að finna í orðum Trumps sjálfs: „Ég elska landakort. Og ég hef ávallt sagt: Sjáðu hvað þetta er stórt. Risavaxið. Þetta ætti að vera hluti af Bandaríkjunum.“

Í janúar árið 2026 krafðist Trump fullra yfirráða yfir Grænlandi, sem leiddi til deilna við ekki aðeins Danmörku heldur Evrópusambandið allt. Grænland varð hluti af ESB á sama tíma og Danmörk árið 1973, án þess að Grænlendingar væru spurðir álits. Eftir að …