Með endanlegri afmörkun þjóðlendulínu í desember 2025 lauk langri og lagalega flókinni vegferð sem hófst með þjóðlendulögum 1998. Nú liggur fyrir hvaða landsvæði falla undir þjóðlendur – en eftir stendur stærra, pólitískt verkefni og það er að skýra hver á þjóðlenduna í reynd og á hvaða forsendum megi m.a. ráðstafa afnotum, framkvæmdum og arði. Á fundi í Safnahúsinu 12. mars síðastliðinn undir yfirskriftinni „Vatnaskil í þjóðlendumálum“, var þetta ákall áberandi. Mikilvægt skref var stigið þar sem línan um þjóðlenduna er loksins dregin, en leikreglurnar vantar hinsvegar og eru mjög aðkallandi aðgerð en svörin við því voru fábrotin í Safnahúsinu. Þjóðlendurnar eru í grunninn ekkert annað en kjarnasvæði íslenskrar náttúru, og ákvarðanir um þær verða að byggjast á varúðarnálgun þar sem náttúruvernd er meginreglan og nýting með stærri framkvæmdum undantekning sem þarf að standast skoðun.

Á slíkum tímamótum dugar ekki að tala almennt um „sameign þjóðar“ án þess að festa forræði hennar í skýru stjórnskipulegu formi. Sé engin heildarstefna um vernd, nýtingu, leyfisveitingar og gjaldtöku í vinnslu nú í kjölfar þessara tímamóta, verður til tómarúm þar sem ákvarðanir ráðast af hentistefnu stjórnvalda, þrýstingi hagsmunaaðila og þeim sem eru fyrstir til að koma sér fyrir í krafti fjármagns og þannig hefur það í reynd þróast. Lendur eru hamstraðar og þjóðlendulínan heldur ekki sem varnar- og varúðarlína heldur byrjunarlína fyrir næstu ásókn.

Auðlindaákvæði

Þjóðlendur eru ekki aðeins stjórnsýsluflokkur „við hlið“ einkaeignarlanda. Eignarhaldið er einfaldlega þjóðarinnar. Þess vegna skiptir máli hvernig stjórnvöld tala sbr. loðið orðalag þeirra um „yfirráð“ eða „ráðstöfun“ sem veiklar skilning almennings á því að hér er um raunverulega sameiginlega eign að ræða en ekki eitthvað ómerkilegt ráðstöfunarsvæði ríkis eða sveitarfélaga eins og mál hafa þróast. Það sem liggur núna fyrir er að það vantar þá stjórnskipulegu festu þar sem sýnt er í verki að eignarhald þjóðarinnar er óumdeilt og að arður, aðgengi og ákvarðanir um framkvæmdir taki mið af almannahagsmunum til langframa – ekki af skammtímasjónarmiðum eða valdaskiptum á fjögurra ára fresti. Erfitt er að komast að annarri niðurstöðu en að orðið „Þjóðlenda“ hafi þá merkingu sem það ber með sér. Eignarhaldið er því ekki túlkunaratriði.

Skilja mátti á fundinum í Safnahúsinu að stjórnvöld vilji að hluta leysa stefnuleysið með því að færa sveitarfélögum aukið forræði eða treysta þeim sem „náttúrulegum verndurum“ þjóðlendunnar. Þetta kann að hljóma vel í eyrum orkusinnaðra sveitarstjórnarfulltrúa um landið sem nú vænta einmitt aukinna tekna m.a. með fasteignagjöldum af orkumannvirkjum. Það væri gríðarleg afturför svo ekki sé dýpra í árina tekið ef að náttúruspjöll í þágu orkunýtingarsinna yrðu ofan á sem hvetjandi tekjulind sveitarfélaga. Einmitt þá eru hin sömu sveitarfélög orðin beinir hagsmunaaðilar í orku- og framkvæmdamálum. Því er deginum ljósara að trúverðugleiki fulltrúa sveitarfélaga er farinn endanlega fyrir borð og vonlítið að þau geti með einhverjum hætti verið hlutlausir gæslumenn hálendisins þar sem framkvæmdaáform eru uppi. Á sama tíma hafa einkaaðilar í ferðaþjónustu og orkuiðnaði augljósa hvata til að tryggja sér forskot, með langtímasamningum um nýtingu innan þjóðlendna og jafnvel stórfelld uppkaup á jörðum í jaðri þjóðlendunnar þar sem áforma skal uppbyggingu á mannvirkjum í einkaeigu ásamt vegagerð og orkunýtingu. Sé ekki sett skýr, landsbundin stefna og skýrar takmarkanir, færist vald í reynd frá almenningi til þeirra sem hafa nú þegar tekið sér stöðu með fjárhagslega yfirburði sem hafa verið óáreittir látinn trompa verndarhagsmuni.

Orkunýting og bútasaumur

Þegar rætt er um virkjunarkosti, línulagnir, vegi og tengda innviði er freistandi að fjalla um hvert verkefni sem tæknilegt, afmarkað mál, einn vegkafla hér, eina tengingu þar, eitt mannvirki sem „sést varla“. En á þjóðlendum eru áhrifin sjaldnast afmörkuð. Ein framkvæmd kallar á aðra, aðkomuvegur kallar á bílastæði, þjónustuhús, línulagnir og viðhald. Í kjölfarið kemur þrýstingur um aukna nýtingu því „þetta er nú þegar komið“ og þá nota hinir sömu og hafa valdið tjóni á náttúrunni þau rök að víðernin skuli bara víkja eftir því sem útrásin gengur lengra.

Varúðarnálgunin snýst einmitt um að stöðva hið sístækkandi færiband framkvæmda inn á hálendið áður en það verður of seint.

Þar sem náttúruperlur, víðerni, litríkt landslag og lífríki eru stærsta einstaka auðlind þjóðarinnar á þjóðlendunum sjálfum þarf viðmiðið að vera að forðast varanlegt rask nema sýnt sé fram á brýna almannahagsmuni og að engir raunhæfir valkostir aðrir séu til staðar. Leyfisveitingar fyrir stórar orkutengdar framkvæmdir …