Akkilesarhæll íslenska hagkerfisins er smæð og fámenni sem bæði kemur í veg fyrir að fyrirtæki sem fyrst og fremst keppa á innlendum markaði geti notið stærðarhagkvæmni og að samkeppni milli þeirra sé hörð. Það dregur sem kunnugt er niður lífskjör hérlendis. Þetta dugar þó ekki eitt og sér til að skýra hvers vegna verðlag hérlendis er með því allra hæsta sem þekkist í heiminum. Til að átta sig á því þarf bæði að horfa til heimageirans og alþjóðageirans, þ.e. fyrirtækja sem fyrst og fremst framleiða fyrir erlendan markað.

Verðlag á Íslandi væri ekki hátt í alþjóðlegum samanburði nema alþjóðageirinn stæði sig vel og skilaði miklu framboði af erlendri mynt sem skipt er fyrir krónur og heldur uppi gengi heimamyntarinnar. Fyrir alþjóðageirann skiptir stærð heimamarkaðarins eðli máls skv. litlu fyrir sölu afurða. Hann þarf því ekki að burðast með Akkilesarhælinn nema e.t.v. vegna viðskipta við innlenda birgja.

Sprækur alþjóðageiri

Alþjóðageirinn íslenski hefur tekið miklum stakkaskiptum undanfarna áratugi og er orðinn miklu fjölbreyttari en hann var lengst af á 20. öld þegar sjávarútvegur stóð undir megninu af útflutningi. Það tók fyrst að breytast þegar fyrsta álverið reis undir lok sjöunda áratugar síðustu aldar. Þegar álverin voru orðin þrjú um 40 árum síðar var útflutningur þeirra svipaður og sjávarútvegsins og meginstoðir útflutningsins orðnar tvær. Fjármálageirinn átti að verða þriðji geirinn en það fór eins og það fór. Eftir hrun hans tók hins vegar við ofsavöxtur ferðaþjónustu sem fyrr en varði varð langstærsta útflutningsgreinin, stærri en ál og sjávarútvegur til samans.

Þessi saga er auðvitað vel þekkt en minni umræða hefur verið um tvær aðrar stoðir sem smám saman hafa byggst upp og eru af svipaðri stærð og þessar þrjár sem áður voru nefndar. Fjórða stoðin er einfaldlega allt annað. Ef við skoðum opinberar hagtölur um útflutning á vörum og þjónustu sést að á síðasta ári var hlutdeild sjávarútvegs 20%, áls 17% og ferðaþjónustu 34%. Allt annað var 29%, litlu minna en ferðaþjónustan og mun stærra en sjávarútvegur eða ál.

Undir þessum lið er mjög fjölbreytt flóra, sumt orkutengt (gagnaver og önnur stóriðja en ál), fiskeldi, lyf og lækningavörur og alls konar þjónusta önnur en ferðaþjónusta, m.a. tölvuþjónusta og önnur viðskiptaþjónusta. Þarna virðast líka helstu sóknarfæri landsmanna á næstu áratugum liggja.

Ef við skoðum útflutning á föstu verðlagi og notum evrur til hægðarauka (enda er útflutningur ekki nema að litlu leyti verðlagður í krónum) þá blasir við að alþjóðageirinn hefur verið á miklu flugi á þessari öld. Tímabilið frá 1999 til 2025 jókst útflutningur um 184% eða að jafnaði 4,1% á ári. Við fórum úr 4,8 milljörðum evra árið 1999 (á verðlagi 2025) í 13,7 milljarða í fyrra. Vöruútflutningur ríflega tvöfaldaðist (103%) en þjónustan jókst um hvorki meira ná minna en 348% og munar þar auðvitað mest um ferðaþjónustuna.

Nefnarinn bólgnar

Hluti skýringarinnar (og auðvitað líka að verulegu leyti afleiðing þessarar þróunar) er að landsmönnum fjölgaði verulega. Vöxtur í útflutningi á mann var því talsvert rólegri en engu að síður hraustlegur. Þjónustuútflutningur á mann var 5.740 evrur árið 1999 (á verðlagi 2025) en jókst um 217% í 18.187 evrur árið 2025. Vöruútflutningur jókst um 44%, úr 11.578 í 16.644 evrur. Árlegur vöxtur útflutnings á mann á þennan mælikvarða var 2,7%. Það er töluvert örari vöxtur en í landsframleiðslu á mann, sem jókst um 1,8% á ári að meðaltali (á föstu verðlagi í evrum). Alþjóðageirinn hefur því vaxið mun hraðar en heimageirinn með sinn Akkilesarhæl.

Hér er þó ekki öll sagan sögð því að enn er eftir að gera grein fyrir fimmtu stoðinni í útflutningi landsmanna. Hún birtist ekki í útflutningstölfræðinni en það glittir þó í hana í ýmsum öðrum opinberum hagtölum. Þetta eru tekjur af erlendum eignum, sérstaklega þeim sem lífeyrissjóðirnir hafa fjárfest í.

Hrein staða batnar

Byrjum á því að skoða tölur um svokallaða hreina stöðu þjóðarbúsins (e. net international investment position). Sú staða er reiknuð út frá áætluðum kröfum innlendra aðila á erlenda að frádregnum kröfum erlendra aðila á íslenska. Inni í því eru þannig t.d. erlend lán og lánveitingar, bein erlend fjárfesting og hlutabréfaeign.

Eignamegin er langstærsta eignin verðbréf, 4.339 ma. evra um síðustu áramót, að mestu í eigu lífeyrissjóða, og þar á eftir gjaldeyrisforði Seðlabankans, 968 ma. Skuldamegin er stærsti liðurinn bein fjárfesting (1.797 ma.) og sá næststærsti skuldabréf innlendra aðila (1.541 ma.) í eigu erlendra. Hreina staðan var jákvæð um 2.283 ma. evra og hefur vaxið verulega undanfarin ár, raunar allt frá hruni ef lesið er rétt í tölurnar en fyrstu árin eftir hrun voru þær skrýtnar vegna þrotabúa sem átti eftir að gera upp.

Þegar viðskiptajöfnuður er jákvæður þá geta innlendir aðilar notað afganginn til að kaupa eignir í útlöndum eða greiða niður erlendar skuldir og þá ætti hreina staðan að batna. Það gekk líka eftir þegar viðskiptajöfnuður var jákvæður ár eftir ár í kjölfar hrunsins, sem var mikill viðsnúningur frá síðustu árum bóluhagkerfisins fyrir hrun.

Undanfarin ár, allt frá 2021, hefur hins vegar verið halli á viðskiptajöfnuði en hreina staðan hefur þrátt fyrir það haldið áfram að batna. Hækkunin er veruleg, í árslok 2020 var staðan metin jákvæð um 8,4 ma. evra (á verðlagi 2025) en var komin í 15,1 ma. eða 46% af landsframleiðslu eins árs í árslok 2025.

Skýringin er ekki gefin upp í hagtölunum en er nær örugglega að uppistöðu til tekjur af erlendum eignum sem eru ekki taldar með í útreikningi á viðskiptajöfnuði og raunar ekki heldur í útreikningi á vergri landsframleiðslu. Þær eru að litlum hluta taldar með í útreikningi á vergum þjóðartekjum (e. gross national income). Þar eru tekjur af vöxtum og arði taldar með en ekki verðhækkun eigna og hún skiptir mestu, sérstaklega fyrir lífeyrissjóðina.

Lífeyriskerfið

Þetta er sem sé fimmta stoðin í útflutningi eða a.m.k. gjaldeyristekjum landsmanna. Hún er stór en mjög sveiflukennd, eftir því hvernig árar á alþjóðlegum mörkuðum. Það er erfitt að negla niður nákvæmlega hve stór hún er, hagtölurnar leyfa það ekki með góðu móti, en það er a.m.k. hægt að áætla þann hluta sem rekja má til erlendrar verðbréfaeignar lífeyrissjóðanna. Vegna þess hve sveiflukennd ávöxtunin er þarf, ef vel á að vera, að miða við nokkurra ára meðaltal. Ef við gerum t.d. ráð fyrir að sjóðirnir hafi náð sömu raunávöxtun í evrum og heimsvísitala MSCI, sem er algengt viðmið, árin 2021 til 2025 þá gerir það 6.813 …