Á leið minni heim til Íslands eftir vetrarsetu í Galway á Írlandi í lok maí átti ég viðkomu í Dublin þar sem mér bauðst að sitja vinnusmiðju undir stjórn Carl Steinitz, prófessors emeritus við Harvard-háskóla og eins af frumkvöðlum staðsetningarlandafræði (e. geodesign). Þar kynnti hann ásamt samstarfsfólki sínu nýja aðferðafræði sem nefnist Global-to-Local-to-Global (GLG) og sameinar loftslagsvísindi, landupplýsingar, gervigreind og stefnumótun í þeim tilgangi að hraða aðgerðum gegn loftslagsbreytingum. Hugmyndin er í senn einföld og róttæk. Með gögnum og verkfærum sem nú eru aðgengileg öllum geta sveitarfélög, svæði og ríki metið hvaða aðgerðir skila mestum árangri í að draga úr losun og hvernig staðbundnar ákvarðanir tengjast alþjóðlegum markmiðum um kolefnishlutleysi fyrir árið 2050. Kortavefurinn er aðgengilegur á vef ArcGIS.

Verkefnið nær nú til yfir þúsund skipulagssvæða um allan heim og byggir á þeirri forsendu að stærstu áskoranir samtímans verði ekki leystar innan marka einstakra stofnana eða atvinnugreina. Steinitz orðaði þetta á einfaldan hátt. Að hans mati snúast mikilvægustu ákvarðanir samtímans í grunninn aðeins um kostnað og útblástur. Með öðrum orðum hvernig við getum dregið úr losun gróðurhúsalofttegunda til þess að skapa forsendur fyrir lífvænlega framtíð.

Ég tengdi þessa sýn við hugmyndir Mariana Mazzucato sem flutti lykilerindi þegar ný atvinnustefna Íslands (Stjórnarráð Íslands 2026) var kynnt í mars síðastliðnum. Mazzucato hefur um árabil haldið því fram að stjórnvöld eigi ekki aðeins að styðja markaði heldur einnig að móta þá. Til þess þurfi skýr samfélagsleg verkefni, eða missions, sem liggja þvert á atvinnugreinar, stofnanir og hefðbundna stjórnsýslu. Loftslagsbreytingar eru augljóst dæmi um slíkt verkefni, en hugsunin á jafn vel við um aðrar áskoranir samtímans. Frá sjónarhóli Mazzucato er því ekki nóg að spyrja hvaða atvinnu tiltekin starfsemi tilheyrir. Fyrst þarf að spyrja hvaða hlutverki hún gegnir við að ná þeim markmiðum sem samfélagið setur sér.

Ég ákvað að hafa þetta í huga þegar ég las aftur yfir nýja atvinnustefnu Íslands til að rýna stöðu skapandi greina. Í stefnunni eru skapandi greinar flokkaðar undir Upplifun, við hlið ferðaþjónustu. Á sama tíma er aðgerðin „Samkeppnishæfni skapandi greina“ í aðgerðaáætlun stefnunnar sett undir forgangsverkefnið Vísindi og nýsköpun. Þetta kann að virðast tæknilegt atriði, en þessi flokkun vekur mann til umhugsunar um hvernig við eigum að skilja hlutverk skapandi greina í nútímahagkerfi?

Í nýlegu riti sínu The Public Value of Arts and Culture (Mazzucato, 2025), sem þýða mætti á íslensku samfélagslegt gildi lista og menningar, heldur Mariana Mazzucato því fram að listir og menning séu ekki jaðarfyrirbæri í hagkerfinu heldur þáttur í að móta stefnu þess og tilgang. Hún heldur jafnframt fram að öflugt lista- og menningarlíf sé ekki aðeins afleiðing hagvaxtar heldur einnig þáttur í að móta þá tegund hagvaxtar sem samfélagið sækist eftir.

Þótt þessi sjónarmið hafi ómað í umræðunni við kynningu atvinnustefnunnar sjást þau ekki endurspeglast með skýrum hætti í stefnunni sjálfri. Þar er megináhersla lögð á framleiðni, útflutningsvöxt, samkeppnishæfni, fjárfestingar og nýsköpun. Sameiginlegt markmið forgangsverkefna stefnunnar er að styðja við útflutningsdrifinn hagvöxt, bæta samkeppnishæfni Íslands og skapa betri umgjörð fyrir fjárfestingar. Forsætisráðherra nefndi sérstaklega við kynningu á stefnunni að tölfræðin mæli ekki allt og það má til sanns vegar færa að þótt hugsunin um almannahag sem Mazzucato fjallar um sé komin inn í umræðuna um stefnumótun þá endurspeglast hún ekki í þessari atvinnustefnu.

Hugverk eða upplifun?

Skapandi greinar byggja í grunninn á hugverkum. Þar undir falla meðal annars tónlist, kvikmyndagerð, sviðslistir, leiklist, hönnun, myndlist, ritlist, arkitektúr, fjölmiðlar, auglýsingageirinn og tölvuleikir. Líkt og annar hugverkaiðnaður byggja þær fyrst og fremst á þekkingu, hugviti og sköpunarkrafti en ekki á nýtingu náttúruauðlinda. Vissulega má þó deila um þessa staðhæfingu stefnunnar þar sem orkunotkun við að fá hugmyndir krefjist oft bara hugvits þá getur verið orkufrekt að framkvæma þær og framleiða. Þrátt fyrir það eru skapandi greinar flokkaðar undir upplifun í atvinnustefnunni. Vissulega er stór hluti starfseminnar upplifunartengdur. Ferðamaður sem sækir tónlistarhátíð eða heimsækir listasafn er að neyta upplifunar. En það breytir ekki þeirri staðreynd að verðmætasköpunin á sér upphaf í hugverki.

Athyglisvert er að atvinnustefnan notar í raun nær sömu rök um skapandi greinar og um hugverka- og þekkingariðnað. Í báðum tilfellum er lögð áhersla á að vöxtur ráðist fyrst og fremst af aðgengi að hæfu fólki, þekkingu og færni fremur en náttúruauðlindum. Þetta vekur spurningar um hvað raunverulega ræður flokkuninni. Ef sömu forsendur eiga við um hugverkaiðnað og skapandi greinar, hvers vegna eru þær þá staðsettar í ólíkum flokkum? Og hvers vegna er beitt annarri flokkun en tíðkast í nágrannalöndum okkar? Er verið að skilgreina þær út frá því hvernig verðmæti verða til eða út frá því hvernig fólk upplifir afurðir þeirra?

Í aðgerðaáætlun atvinnustefnunnar til næstu tveggja ára birtist reyndar önnur mynd. Þar er aðgerðin „Samkeppnishæfni skapandi greina“ staðsett undir forgangsverkefninu Vísindi og nýsköpun sem drifkraftur verðmætasköpunar. Það má túlka sem viðurkenningu …