Ný atvinnustefna ríkisstjórnar Kristrúnar Frostadóttur var kynnt nú í apríl með útgáfu skýrslu undir fyrirsögninni Atvinnustefna Íslands: Vaxtarplan til 2035. Það er fagnaðarefni að stjórnvöld skuli hugsa til langs tíma og setja sér markmið þar að lútandi en þegar rýnt er í skýrsluna kemur í ljós að markmiðin eru bæði óraunhæf og mótsagnakennd. Efni skýrslunnar bendir til þess að stjórnvöld séu úr tengslum við veruleikann og taki ekki mark á vísindalegri þekkingu.

Eilífðarvél hagvaxtarins

Helsta markmið stefnunnar er nokkuð hefðbundið: hagkerfið skal vaxa. Samkvæmt skýrsluhöfundum er tilgangur þessa vaxtar að „skapa verðmæti“ og þar með að „bæta lífskjör þjóðarinnar“. Í skýrslunni er harmað að síðan 2018 hafi hagvöxtur á mann mælst 0%, en hvergi er reynt að setja þessa efnahagslegu stöðnun í alþjóðlegt samhengi eða greina orsök hennar. Það virðist vera gert ráð fyrir því að hagvöxtur sé hið eðlilega ástand og að stöðnun síðustu ára sé tímabundið bakslag sem auðvelt verði að brjótast út úr með réttri atvinnustefnu.

En í sögulegu samhengi er hagvöxtur langt frá því að vera eðlilegt ástand. Hagfræðingar hófu að mæla hagvöxt á fjórða áratug síðustu aldar og síðan þá hefur mælst nokkuð kröftugur hagvöxtur á Vesturlöndum. Á seinni tímum hafa hagfræðingar hins vegar reynt að áætla stærð og vöxt heimshagkerfisins fyrr á öldum og viti menn, í ljós kom að efnahagsleg stöðnun var hið eðlilega ástand alla tíð fram að iðnbyltingu á 18. öld.

Fyrir iðnbyltingu var framleiðsla fyrst og fremst drifin áfram af mannlegu vinnuafli með aðstoð húsdýra. Vélvæðingin sem hófst í kringum 1800 breytti leikreglunum og nú var fólksfjöldi ekki lengur takmarkandi þáttur fyrir stærð hagkerfisins, því nú var mögulegt að auka framleiðslu með því að fjölga vélum í stað þess að fjölga vinnandi höndum. Svo lengi sem hægt var að útvega næga orku á þessar vélar (gufuvélar og brunahreyflar) virtist eilífðarvél hagvaxtarins vera óstöðvandi. Sú þróun hefur haldið áfram allt til okkar dags en nú eru merki um að hagvöxturinn sé að gefa eftir alls staðar í iðnríkjum, og Ísland er engin undantekning.

Skýringin er einföld: jarðefnaeldsneyti er sá byltingarkenndi orkugjafi sem hefur knúið vélvæðinguna áfram, en það vélafóður er því miður aðeins til í takmörkuðu magni og sífellt erfiðara reynist að útvega nægilegt magn af því til að viðhalda vexti hnattræna hagkerfisins. Lokun Hormússunds er nýjasta dæmið um slíka erfiðleika. Aðrir orkugjafar geta að einhverju leyti leyst það af hólmi en ekki á þeim hraða og á þeim skala sem þarf til að viðhalda vextinum sem við höfum vanist.

Þessi sögulega og eðlisfræðilega staðreynd virðist vera æðstu ráðamönnum framandi. Við lestur skýrslunnar mætti halda að nóg sé að óska eftir hagvexti til að sá hagvöxtur birtist eins og andi úr lampa Alladíns.

Hugverkaiðnaður: óvæntur bjargvættur?

Raunar virðist skýrslan að einhverju leyti taka tillit til slíkra takmarkana, því í henni er minnst sérstaklega á svokallaðan „hugverka- og þekkingariðnað“ en skýrsluhöfundar telja að vöxtur slíks iðnaðar „takmarkist ekki af náttúruauðlindum“ og geti þar af leiðandi orðið einhvers konar vonarstjarna íslensks atvinnulífs. Hugtakið „hugverkaiðnaður“ er reyndar tiltölulega loðið en inn í þá skúffu eru gjarnan flokkaðar atvinnugreinar á borð við lyfjaframleiðslu, gagnaversiðnað og tölvuleikjagerð. Slíkum atvinnugreinum er sérstaklega hampað á þeim forsendum að þær geti vaxið „í sátt við umhverfið“.

En hvað segja vísindin? Kolefnisspor lyfjaiðnaðar hefur verið töluvert rannsakað og er langt því frá að vera smávægilegt. 99% af því hráefni sem notast er við í lyfjaframleiðslu eru afurðir unnar úr hráolíu eða jarðgasi, og 3% af allri olíuframleiðslu í heiminum er ætluð lyfjaiðnaðinum. Til að mynda þarf 1,3 kg af hráolíu til að framleiða 1 kg af paracetamol-töflum. Framleiðslan er þó aðeins ein hlið á peningnum, því til að koma lyfjum á markað þarf að flytja þau, en það er gert með skipum, vörubílum og flugvélum sem ganga fyrir olíu. Á meðan á Covid-faraldrinum stóð var bóluefni gjarnan flutt með flugi en samkvæmt útreikningum hefur sú dreifing kallað á 8000 flugferðir með Boeing 747-vélum, og sá flutningur einn og sér hefur valdið 100 sinnum meiri losun gróðurhúsalofttegunda (GHL) en framleiðslan sjálf.

Samkvæmt vísindagrein sem birtist í ritinu The Lancet í fyrra er lyfjaiðnaðurinn ábyrgur fyrir 1% af allri losun í heiminum. Það er tvöfalt meiri losun en kemur frá öllum veiðiskipaflota heims (0,5%). Þar að auki hefur losun geirans aukist um 77% milli 1995 og 2019.