Í kjölfar gjaldþrota bankanna haustið 2008 gerðu íslensk stjórnvöld samninga við bresk og hollensk stjórnvöld um greiðslur vegna mögulegrar ríkisábyrgðar á skuldbindingum Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta (TIF). Eftir að lög um síðasta Icesave-samninginn voru felld í þjóðaratkvæðagreiðslu 9. apríl 2011 og EFTA-dómstóllinn hafnaði kröfum um ríkisábyrgð á skuldbindingum TIF með dómi 28. janúar 2013 var komin niðurstaða sem var eins hagfelld fyrir Ísland og mögulegt var. Ríkissjóður Íslands skuldaði breskum og hollenskum stjórnvöldum ekkert. Þetta er forsenda niðurstöðu mjög margra sem telja augljóst að þjóðin hafi tekið rétta ákvörðun með því að fella samningana um Icesave. En er það alveg víst? Er hugsanlegt að jafn hagstæð niðurstaða hefði fengist ef einhver af Icesave-samningunum hefði verið samþykktur. Skiptu hin harðvítugu átök um Icesave kannski engu?

Fjárhagslegur kostnaður af samningunum

Lög um fyrsta samninginn, Icesave I, voru samþykkt á Alþingi 28. ágúst 2009 og undirrituð af forseta 2. september. Í grein á Vísindavefnum sem dagsett er 16. júní 2016 áætlar Hersir Sigurgeirsson kostnað vegna samningsins 5,9% af árlegri landsframleiðslu eða 140 ma.kr. á verðlagi ársins 2016.[635a74] Það er kannski nokkur heppni að bresk og hollensk stjórnvöld höfnuðu þessum samningi vegna þess að Alþingi hafði bætt við ákvæðum um hámörk á greiðslur, sem við vitum í dag að hefðu engu skipt.[0263d8] Vissulega var mikil óvissa um framtíð efnahagsmála bæði hér á landi og í heiminum öllum á árinu 2009 og ekki óhugsandi að einhverjar greiðslur myndu frestast, en ég held að það hafi verið mjög ólíklegt á þessum tíma að eitthvað yrði ógreitt við lok samningstímans en þá áttu mögulegar eftistöðvar að falla niður. Ég held að sennilegasta skýringin á þeirri ákvörðun breskra og hollenskra stjórnvalda að hafna samningnum vegna viðbóta Alþingis hafi verið að þau vildu fá ótvírætt inn í samninginn að ríkissjóður Íslands, eins og ríkissjóðir annarra ríkja innan EES, væri ábyrgur fyrir skuldbindingum innstæðutryggingakerfisins. Þetta var (og er) talið mjög mikilvægt fyrir fjármálalegan stöðugleika, einkum í fjármálakreppu.

Næsti samningur, Icesave II, var samþykktur á Alþingi 6. janúar 2010, en felldur með 93% atkvæða í þjóðaratkvæðagreiðslu 6. mars. Hersir metur þann samning jafn dýran og fyrsta samninginn. Þriðji samningurinn um Icesave (Bucheit-samningurinn, eða Icesave III) var samþykktur á Alþingi 16. febrúar 2011, en felldur með 60% atkvæða í þjóðaratkvæðagreiðslu 9. apríl. Hersir áætlar að ef sá samningur hefði verið samþykktur hefði það kostað ríkissjóð 65,4 ma.kr. á verðlagi ársins 2016, þ.e. tæplega helming af áætluðum kostnaði vegna fyrri samninganna.

Fyrirvarar varðandi lögmæti ríkisábyrgðar

Í viljayfirlýsingu (e. letter of intent), undirritaðri af þáverandi fjármálaráðherra og formanni bankastjórnar Seðlabankans, sem íslensk stjórnvöld sendu til Alþjóða gjaldeyrissjóðsins 15. nóvember 2008 er lýst yfir vilja til að ganga til samninga um innstæðutryggingar þar sem tekið sé mið af lögum og reglum EES.[22ae9a] Í því felst réttur til að bera ágreiningsmál undir viðeigandi dómstóla, t.d. EFTA-dómstólinn.

Í 4. grein laga um Icesave I segir: „Ekki hefur fengist leyst úr því álitaefni hvort aðildarríki EES-samningsins beri ábyrgð gagnvart innstæðueigendum vegna lágmarkstryggingar, þar á meðal við kerfishrun á fjármálamarkaði. Allt að einu hefur Ísland gengið til samninga við Bretland og Holland þótt það hafi ekki fallið frá rétti sínum til að fá úr þessu álitaefni skorið. Fáist síðar úr því skorið, fyrir þar til bærum úrlausnaraðila, að slík ábyrgð hvíli ekki á Íslandi eða öðrum aðildarríkjum EES-samningsins skal ríkisábyrgð samkvæmt lögum þessum bundin þeim fyrirvara að fram fari viðræður milli Íslands og viðsemjenda þess um áhrif þeirrar niðurstöðu á lánasamningana og skuldbindingar ríkisins.“[143a6e] Í lögunum sem Alþingi samþykkti um Icesave II er samsvarandi texti í 2. grein.[8d09d9] Í lögunum sem Alþingi samþykkti um Icesave III er ekkert um málið í lagatextanum en í athugasemdum með frumvarpinu er samsvarandi fyrirvari.[5f154f]

Mikil óvissa um stöðu mála

Þegar ákvarðanir voru teknar um Icesave-samningana var mikil óvissa um lykilatriði eins og heimtur úr búi Landsbankans og niðurstöður úr dómsmálum sem gátu haft mikil áhrif á kostnað vegna samninganna. Langstærsta málið var lagaleg staða neyðarlaganna sem Alþingi setti 6. október …