Hvers vegna er Afríka svona fátæk? Þessi spurning hefur ásótt mig síðan í menntaskóla. Einfaldasta útskýringin virtist sú að fyrst sum ríki eru rík og önnur ríki fátæk hljóti þau ríku að stela frá þeim fátæku. Svarið er kannski ekki alveg svo einfalt, en í því felst þó fremur augljós lausn.

Þegar Evrópuveldin skiptu Afríku á milli sín á Berlínarfundinum árið 1885 var það gert þvert á ættbálka og menningu heimamanna. Þegar svo Afríkuríkin hófu að fá sjálfstæði 80 árum seinna héldust þau landamæri. Þessu fylgdu ýmsir gallar. Einræðisherrar komust víða til valda, studdir af sínum ættbálk. Jafnvel þar sem lýðræði komst á kýs fólk almennt frambjóðendur úr sínum ættbálk í stað þess að kjósa eftir hagsmunum eða pólitískum hugsjónum. Þeir sem svo komast til valda gera það ekki í umboði þjóðarinnar heldur ættbálksins, sem þannig nýtir forgöngu um ýmsa fyrirgreiðslu.

Landamærum álfunnar hefur ekki verið breytt, utan þess að Eritrea klauf sig frá Eþíópíu eftir langvinnt stríð og Sómalíland hefur reynt að kljúfa sig frá Sómalíu en hingað til hefur aðeins Ísrael viðurkennt það. Á undanförnum áratugum hefur þjóðarvitund víða verið að myndast ofan á ættbálkatryggðina og jafnvel orðið mikilvægari. Sem dæmi er algengt að sjá ungt fólk í Kenía með armbönd í þjóðfánalitunum og eru þannig stoltir Keníamenn en flestir kenna sig einnig við ættbálk sinn.

Mikið er af ungu fólki í Kenía, sem og í Afríku allri. Miðgildi aldurs Evrópubúa er í dag 45 ár en í Afríku er miðgildið rétt um 19 ár, og er það eina heimsálfan sem enn fjölgar sér náttúrulega. Nokkuð hefur þó dregið úr barnseignum undanfarið, hver kona eignast að meðaltali um 3,4 börn en sú tala var helmingi hærri fyrir 40 árum, og er gert ráð fyrir að hún muni halda áfram að lækka. Um einn og hálfur milljarður manna búa í álfunni, álíka margir og á Indlandi eða Kína og tvöfalt fleiri en í Evrópu allri.

Afríka er langt á eftir öðrum heimshlutum á flesta efnahagsmælikvarða en hagvöxtur er mikill í mörgum Afríkulöndum og að meðaltali 3,5 til 4 prósent í álfunni allri, álíka og í Kína en helmingi minni en á Indlandi þar sem hann er hvað mestur í heiminum nú um stundir. Innan Afríku er hagvöxtur er mestur í Austur-Afríku, sérstaklega í Kenía og Eþíópíu.

Til stendur að stofna þar sambandsríki sem myndi telja Búrúndi, Kongó, Kenía, Rúanda, Sómalíu, Suður-Súdan, Tansaníu og Úganda. Þing kemur saman í Arúsja í Tansaníu þar sem hvert ríki hefur níu fulltrúa en erfitt hefur reynst að fjármagna störf þess. Mjög misvel gengur efnahagslega í þessum löndum þó. Í Sómalíu, Suður-Súdan og hlutum Kongó ríkja mikil innanlandsátök. Í Rúanda sem telur 14 milljónir íbúa, er hagvöxtur hins vegar hátt í tíu prósent og er stefnt að því að eftir áratug hætti landið að teljast til þróunarlanda og kjör verði á við meðallag í heiminum.

„Singapúr Afríku“

Öllu stærra er Kenía, með 50 milljón íbúa, og það sem þar gerist getur skipt máli um álfuna alla. Kenía er með sjötta stærsta hagkerfi Afríku og sunnan Sahara eru það aðeins Suður-Afríka og Nígería sem eru stærri. Kenía þykir vel staðsett, með strandlengju og hafnir sem vísa að hinum rísandi veldum Asíu. Loftslag er afar milt, sérstaklega á hálendinu þar sem höfuðborgin Naíróbí er staðsett. Hagvöxtur í landinu er um fimm prósent á ári en það eru ekki auðlindir sem drífa hann áfram (helstu útflutningsvörunar eru te og kaffi) heldur mannauðurinn.

Naíróbí er gjarnan talin miðstöð álfunnar hvað upplýsingatækni varðar. Erfitt er orðið að greiða með seðlum eða greiðslukortum, flestir nota þar greiðslukerfið M-PESA sem þykir bæði öruggt og þægilegt. Til þess að nota það þarf að hafa snjallsíma sem hér eru útbreiddir og er hægt að panta nánast hvað sem er heim með þeim. Í borginni eru hundruð nýsköpunarfyrirtækja og helstu tæknirisar heims hafa hér útibú, svo að hún er stundum kölluð „Silicon Savannah,“ eða kannski Kísilsléttan, til samræmis við Kísildalinn í Kalíforníu.

William Ruto forseti hefur heitið að gera landið að „Singapúr Afríku.“ Hann er þó afar umdeildur og þykir mikil spilling ríkja í kringum hann, líkt og víðar í álfunni, þar sem fyrirgreiðslupólitík er algeng. Ráðamenn deila gjarnan persónulega út peningum á hátíðum og í aðdraganda kosninga frekar en að veita þeim í skilgreind verkefni. Naíróbí stækkar hratt en innviðir halda ekki í við vöxtinn og hafa til dæmis um 70 manns látist í flóðum í marsmánuði eftir að rigningartíminn hófst. Þá eru ekki alltaf öryggiskröfum fylgt við gerð háhýsa, sem eiga það til að hrynja með tilheyrandi hörmungum.

Verst þykir þó mörgum hvað það er orðið dýrt að lifa, verðlag á mat og húsnæði eru farin að minna á Evrópu en meðallaun eru langt á eftir. Kikújú ættbálkurinn hefur plumað sig vel, hefur komið sér fyrir í miðstétt og þykir hafa mikið viðskiptavit en sumir aðrir hafa átt erfiðara með að aðlagast breyttum háttum. Og gæðunum er misskipt. Mikil mótmæli ungs fólks brutust út árið 2024 gegn fyrirhuguðum skattahækkunum. Ruto dró þær til …