Í október á síðasta ári var blásið til 24 stunda kvennaverkfalls til þess að mótmæla kynbundnum launamun og kynbundnu ofbeldi á Íslandi. Þúsundir söfnuðust saman í miðbæ Reykjavíkur til að sýna samstöðu.

Þótt kynbundið launabil á Íslandi sé mjög lítið á heimsvísu, telja Íslendingar að allur kynbundinn launamunur sé óásættanlegur. Fjórtánda árið í röð er Ísland í efsta sæti í alþjóðlegri skýrslu um kynjajafnrétti 2023 — The Global Gap report 2023. Ísland er einnig eina landið sem hefur lokað meira en 90% af kynbundnu launabili. Svokölluð Glerþaksvísitala tímaritsins The Economist metur Ísland sem besta staðinn í heiminum fyrir konur á vinnumarkaði. Þrátt fyrir þetta trúa Íslendingar því staðfastlega að nokkur launamismunur sé of mikill — og óásættanlegur.

Breyttar væntingar

Í Nóbelsverðlaunarannsókn sinni veitir hagfræðingurinn Claudia Goldin mikilvæga innsýn í þá þætti sem móta stöðu kvenna á vinnumarkaði. Fyrir það fyrsta sýnir hún fram á að breyttar væntingar gegndu mikilvægu hlutverki í að minnka launamun karla og kvenna í Bandaríkjunum á tuttugustu öldinni. Á milli áranna 1967 og 1989 jókst hlutfall ungra kvenna sem gerðu ráð fyrir að vera í starfi við 35 ára aldur úr 33% í 80%.

Getnaðarvarnir spila einnig stórt hlutverk. Með því að gera konum kleift að fresta barneignum og hjónabandi gátu þær valið að helga sig háskólanámi, séð fyrir sér sjálfstæða framtíð og mótað sjálfsmynd sína áður en þær stofnuðu fjölskyldu.

Goldin bendir á að ef ung kona hefur meira vald yfir því hvenær og hvort hún eignast barn, og ef hún getur gert ráð fyrir því að hafa aðgang að fjölbreyttum starfsferilsmöguleikum, mun hún fjárfesta meira í eigin framtíð.

Kynbundið launabil meðal Bandaríkjamanna með framhaldsmenntun hefur haldist að mestu leyti óbreytt síðan árið 2005. Árið 2022 öfluðu konur í Bandaríkjunum að meðaltali 82 senta fyrir hvern dollara sem karlar öfluðu. Í bók sinni frá 2021, Career and Family: Women’s Century-Long Journey toward Equity, býður Goldin upp á skýringu.

Starfsaðstæður erfiðar

Langtímagögn sýna að á fyrstu árum starfsferilsins afla háskólamenntaðir karlar og konur í Bandaríkjunum áberandi svipaðra launa, og það launabil sem er til staðar má að mestu leyti rekja til mismunandi fagsviða og starfa. Innan tiltekins sviðs byrja konur og karlar á nánast sömu grunnlaunum og þeim standa til boða svipuð tækifæri. Það er því ekki fyrr en seinna á lífsleiðinni — um það bil tíu árum eftir að konur koma inn á vinnumarkaðinn — sem merkjanlegt launabil byrjar að myndast. Konur með að minnsta kosti tvö börn standa mun verr en hliðstæðar konur með eitt barn eða ekkert. Meginástæðuna segir Goldin vera að hærra launuð störf krefjast oft verulegrar yfirvinnu og óvissu. Það eru starfsaðstæður sem reynast mæðrum með mörg börn erfiðar.

Reynsla Íslands í þessum efnum getur veitt mikilvæga innsýn og lærdóm um hvernig hægt er að minnka kynbundinn launamun. Kvennaverkfallið í október sl. var ekki fyrsta verkfall íslenskra kvenna en árið 1975 tóku um …