Það hefur margt verið rætt og ritað um áhrif lífeyrissjóða á íslenskt efnahagslíf, allt frá áhrifum þeirra á sparnað og framfærsluöryggi eldra fólks yfir í umfang þeirra og stærð eignarhluta þeirra í íslensku atvinnulífi. Einstaka rödd hefur heyrst um að samspil lífeyrissjóða og ellilífeyris og annarra bóta frá Tryggingastofnun kunni að hafa þau áhrif að fólk með lágar tekjur fái minna út úr þeim breytingum sem tilkoma lífeyrissjóða felur í sér en þeir sem hafa hærri tekjur. Hér fyrir neðan er lýsing á tilraun til að mæla þessi áhrif.

Forsendur

Á undanförnum áratugum hafa reglur um lífeyrissjóði breyst mikið. Það sama gildir um greiðslur frá hinu opinbera, t.d. ellilífeyri. Hér verður ekki reynt að áætla áhrif allra þessara breytinga, heldur reynt að gefa hugmynd um áhrif samspils lífeyrissjóða, skatta og greiðslna frá hinu opinbera með því að mæla áhrif af mismunandi fyrirkomulagi lífeyrissjóða á tekjur fólks í mismunandi tekjuhópum þegar tekið er mið af reglum um tekjuskatt og greiðslur frá Tryggingastofnun sem giltu á árinu 2023. Gert er ráð fyrir að þær gildi, með eðlilegum breytingum sem taka mið af hagvexti á mann, alla ævi allra í hagkerfinu. Til einföldunar er gert ráð fyrir að allir búi við sömu reglur um lífeyrissjóði og að hagvöxtur á mann sé föst stærð, 1,25% á ári. Gert er ráð fyrir að starfsævi allra sé 46 ár, allir séu í fullri vinnu, alla ævi í sama tekjuhóp og allir lifa í 14 ár eftir að starfsævinni lýkur.[ae60c0] Ekki er tekið tillit til áhrifa annarra þátta en greiðslna úr lífeyrissjóði, þ.e. ekki er gert ráð fyrir að fólk hafi launatekjur eftir að starfsævinni lýkur og ekki er gert ráð fyrir vaxtatekjum sem gætu haft áhrif á greiðslur frá Tryggingastofnun.

Gert er ráð fyrir að lífeyrissjóðir ávaxti fjármuni á 3,5% vöxtum (raunvöxtum). Ekki er reiknað með neinum kostnaði við rekstur lífeyrissjóða. Greiðslur úr lífeyrissjóðum eru fastar fjárhæðir (þ.e. raungildi þeirra breytist ekki á eftirlaunatímanum) og ræðst fjárhæðin af því að núvirði greiðslna einstaklingsins í lífeyrissjóð sé jöfn núvirði greiðslna til hans.[fb38a8] Núvirðingin miðar við 3,5% vexti. Þetta þýðir að lífeyrissjóðirnir hafa það hlutverk að ávaxta fjármuni sem eru teknir af fólki eins og um skatt væri að ræða og greiða fjármunina ásamt vöxtum út að lokinni starfsævi fólksins. Samtryggingardeildum íslenskra lífeyrissjóða er ætlað að tryggja fólk gegn þeirri miklu fjárhagslegu áhættu sem felst í mismunandi ævilengd. Hér er gert ráð fyrir að allir lifi jafn lengi og ævilengdin þekkt stærð og engin áhætta vegna hennar. Lífeyrissjóðirnir í þessari grein færa því enga fjármuni á milli einstaklinga eða tekjuhópa og í öllum tilfellum greiða þeir út alla fjármuni sem þeir innheimta af tilteknum einstaklingi/tekjuhóp. Að því leyti er afkoma lífeyrissjóða alltaf á núllinu. Breytingar á reglum um lífeyrissjóði hafa því engin áhrif á afkomu lífeyrissjóðanna, bara á afkomu hinna aðilanna í dæminu, ríkisins (sem fær tekjuskatt og þarf að standa straum af útgjöldum Tryggingarstofnunar) og heimilanna. Hér skoðum við mismunandi áhrif slíkra breytinga eftir tekjuhópum en einnig heildaráhrif á afkomu ríkissjóðs og heimilanna. Af því að gert er ráð fyrir að sú kaka sem er til skiptanna sé óháð lífeyriskerfinu er breyting í afkomu ríkisins alltaf jöfn breytingu í afkomu heimilanna með gagnstæðu formerki.

Gert er ráð fyrir þrenns konar kerfi lífeyrissjóða: 1) kerfi þar sem það eru engir skyldulífeyrissjóðir en Tryggingastofnun greiðir öllum sömu fjárhæð, þ.e. hámarksfjárhæðina enda engar aðrar tekjur til frádráttar; 2) kerfi þar sem skylt er að greiða 12% af launum í lífeyrissjóð, sem var algengast hér á landi fram til ársins 2016 og 3) núverandi kerfi þar sem skylt er að greiða 15,5% af launum í lífeyrissjóð.

Gert er ráð fyrir að laun og launatengd gjöld séu þau sömu óháð fyrirkomulagi varðandi lífeyrissjóði. Ef borin eru saman laun þar sem greidd eru 15,5% af launum í lífeyrissjóð (þar af 4% hlutur launamannsins) og laun þar sem ekkert er greitt …