Peningastefnunefnd ákvað á síðasta fundi sínum að lækka vexti um 0,25 prósentur. Meginvextir bankans eru því nú 9%. Sem fyrr ræddi nefndin framvindu efnahagsmála, verðbólguhorfur og mat á nauðsynlegu taumhaldi peningastefnunnar. Í yfirlýsingum nefndarinnar frá maí og ágúst sl. kom fram að aðhaldið væri talið hæfilegt til að ná verðbólgu í markmið innan ásættanlegs tíma. Nefndin mat það svo að taumhaldið hefði aukist frá þeim fundum og miðað við horfur væri líklegt að það myndi halda áfram að vaxa. Mat á nauðsynlegu taumhaldi hafði ekki breyst og því var ákveðið að lækka nafnstýrivexti svo það myndi ekki aukast um of á milli funda. Ákvörðunin um nafnvaxtalækkun snérist því um að viðhalda raunstýrivaxtastigi. Að gefnum fyrri yfirlýsingum nefndarinnar hefði þessi aðlögun á nafnstýrivöxtum því ekki átt að koma á óvart.

Raunstýrivextir

Taumhald peningastefnunnar vísar til raunvaxtastigs Seðlabankans. Í fundargerðum nefndarinnar má finna mat á raunstýrivöxtum, sett fram sem meðaltal sex mismunandi mælikvarða á verðbólgu og verðbólguvæntingar til eins árs. Í meðaltalsmælikvarðanum eru raunvextir miðaðir við: verðbólguvæntingar fyrirtækja, heimila, markaðsaðila og verðbólguálag á fjármálamarkaði, allt til eins árs, ásamt ársverðbólgu og spá Seðlabankans um verðbólgu eftir fjóra ársfjórðunga.

Meðaltalsmælikvarðinn dregur úr sveiflum sem geta einkennt einstaka undirliði og gefur vísbendingu um þróun taumhaldsins. Hann er því gagnlegur til að bera saman raunstýrivexti á mismunandi tímapunktum. Hins vegar hefur meðaltalsmælikvarðinn einnig sína annmarka. Uppfærðar mælingar á raunvöxtum byggðum á könnunum og á verðbólguspá Seðlabankans eru ekki birtar fyrir hvern fund. Einnig geta nefndarmenn haft skoðanir á einstaka mælikvörðum meðaltalsins og gefið þeim mismikið vægi. Þeir geta því haft sína eigin skoðun á undirliggjandi raunvöxtum.

Mat á taumhaldi

Á mynd 1 sést þróun raunvaxta Seðlabankans. Bláa línan sýnir raunvexti miðað við ársverðbólgu og rauða línan miðað við meðaltalsmælikvarðann. Þegar peningastefnunefnd kom saman í aðdraganda vaxtaákvörðunar í byrjun október voru raunvextir Seðlabankans 4,4% miðað við ofangreint meðaltal.[3bfe9e] Í kjölfar vaxtaákvörðunar í ágúst 2023 þegar meginvextir bankans voru færðir upp í 9,25% voru raunvextir á þann mælikvarða metnir 2,6%. Taumhaldið hafði því aukist jafnt og þétt þrátt fyrir óbreytta nafnstýrivexti.

Skyggða svæðið á mynd 1 sýnir bil hæstu og lægstu raunvaxta sem liggja til grundvallar meðaltalsins. Í lok september hafði bilið breikkað og mældist 4,4 prósentur. Munur á raunvöxtum metnum út frá verðbólguálagi á fjármálamarkaði og verðbólguvæntingum heimila til eins árs skýrir þetta stóra bil.

Verðbólguvæntingar heimila

Síðasta könnun á verðbólguvæntingum heimila fór fram fyrri hluta september. Verðbólguvæntingar þeirra til eins árs jukust þá og fóru úr 6% upp í 7%. Raunvextir á þennan mælikvarða voru því 2,1% í lok september.

Rannsóknir sýna að verðbólguvæntingar heimilanna mótast oft af nýjustu verðbólgumælingum. Hin almenna umræða, t.d. um hvort verðbólga sé mikil, hafi verið að aukast eða hjaðna hefur jafnframt áhrif á verðbólguvæntingar þeirra. Breytingar á bensín- og matvöruverði geta einnig drifið væntingarmyndun heimilanna, sérstaklega til skemmri tíma litið. Þetta eru vörur sem heimilin kaupa reglulega. Þau eru því mörg meðvituð um verðþróun þeirra og verðbreytingar í þessum vöruflokkum geta þannig haft áhrif á verðbólguvæntingar.[7cf7ed]

Mæld verðbólga fór úr 5,8% í júní upp í 6,3% í júlí og 6,0% í ágúst. Það er ekki óvenjulegt að hún sveiflist í hjöðnunarferlinu, sérstaklega í kjölfar langvarandi mikillar verðbólgu. Því horfir peningastefnunefnd ekki á einstakar mælingar, heldur einbeitir sér almennt að mati á undirliggjandi verðbólguþrýstingi og -horfum. Hins vegar má búast við að þessar sveiflur, umræðan í kringum þær og það sem heimilin gætu því áætlað sem aukningu verðbólgu, hafi ýtt undir væntingar þeirra. Hækkun á matvöruverði átti sinn þátt í …