Íslenskur menningararfur væri lítilfjörlegri ef ekki væri fyrir fornbókmenntirnar sem forfeður okkar höfðu fyrir því að skrifa á skinnhandrit[bff920] hér norður frá.

Gefa má sér þá forsendu að ákveðin hagsæld þurfi að vera til staðar þannig að menningarlíf blómstri. Nefna má kenningar Helga Guðmundssonar, sem settar eru fram í bókunum Um haf innan (1997) og Land úr landi (2002), um uppsprettu auðs á Íslandi og þróun norrænnar menningar. Stefán Karlsson (2000) setti einnig fram áhugaverða tilgátu um að Þingeyrar hafi verið bókagerðarmiðstöð og sinnt m.a. norskum verkbeiðnum. Slíkt heitir á markaðsmáli að framleiðandinn aðlagi sig að breyttum markaðsaðstæðum. Bækur á 13. öld voru mjög dýr munaðarvara og því líklegt að gott verð hafi fengist fyrir bækur frá Íslandi[889ae9].

Þingeyrar hafa e.t.v. verið draumaverksmiðja Norðurlanda líkt og kvikmynda- og sjónvarpsgerð í Hollywood er draumaverksmiðja samtímans. Það er líklega ekki ofsögum sagt að kvikmyndagerðin hafi tryggt Bandaríkjunum menningaráhrif langt út fyrir landamæri þeirra í yfir eina öld. Fjölmörg þjóðríki hafa reynt að sporna við bandarískum menningaráhrifum, oft með boðum og bönnum, eins og þegar íslensk yfirvöld bönnuðu Kanasjónvarpið. Slík boð og bönn eru ekki skilvirk leið til að sporna gegn menningaráhrifum. Menningarstefna þar sem stutt er við innlenda menningu, eins og t.d. kvikmyndaframleiðslu, talsetningu kvikmynda og sjóvarpsefnis er mun árangursríkari. Áður en komið er að íslenskri kvikmyndagerð er rétt að fara yfir tölfræði Draumaverksmiðjunnar.

Kvikmyndagerð gengur ekki með betlistaf

Í nýlegri rannsókn Motion Picture Association (MPA) (2025) kemur fram að við ameríska kvikmynda- og sjónvarpsframleiðslu starfa um 2,32 milljónir manna með beinum og óbeinum hætti. Iðnaðurinn er í viðskiptum við 122 þúsund fyrirtæki. MPA áætlar að greinin greiði um 229 milljarða bandaríkjadala í laun og launatengd gjöld. Laun þeirra er starfa beint við atvinnugreinina eru að jafnaði 64% hærri en í öðrum atvinnugreinum.

Útflutningstekjur nema 22,6 milljörðum bandaríkjadala og er viðskiptajöfnuður greinarinnar jákvæður sem nemur um 15,3 milljörðum dala.

Menningarstefna og fjármögnun kvikmynda

Flest vestræn ríki verja miklum fjármunum til menningar og lista og er Ísland þar engin undantekning. Opinberir aðilar hafa markað sér stefnu í menningarmálum sem endurspeglast m.a. í þeirri lagaumgjörð sem gildir um hana eða annarri stefnumörkun. Slík umgjörð hefur þótt nauðsynleg til að tryggja armslengd milli stjórnvalda og listamanna.

Kvikmyndagerð er engin undantekning frá þessari menningarstefnu. Íslensk stjórnvöld tóku þá menningarpólitísku ákvörðun að stofna kvikmyndasjóð árið 1978. Áður hafði Ríkissjónvarpið hafið útsendingar árið 1966 og sinnt eigin framleiðslu. Kvikmyndir höfðu verið framleiddar áður hér á landi, oft með stuðningi erlendra framleiðanda. Nýlega birtu stjórnvöld einnig kvikmyndastefnu til ársins 2030.[3bc21f]

Þessar aðgerðir stjórnvalda hafa varðað veginn til uppgangs íslenskrar kvikmyndagerðar. Önnur mikilvæg aðgerð var innleiðing endurgreiðslu vegna framleiðslu kvikmynda hér á landi árið 1999. Fyrst í stað nam endurgreiðslan 12% en hefur verið stighækkandi til dagsins í dag. Núverandi fyrirkomulag gerir ráð fyrir að 25% af innlendum framleiðslukostnaði sé endurgreiddur en í ákveðnum tilfellum getur hún numið 35% til stærri verkefna. Endurgreiðslan er hvati til góðra verka og hefur gert atvinnugreininni kleift að vaxa og dafna. Kvikmyndaiðnaðurinn hefur tekið stakkaskiptum bæði hvað varðar fjölda verkefna og gæði þeirra. Mannauður íslenskrar kvikmyndagerðar hefur batnað en þar hefur skipt mestu þekkingarmiðlun erlendra kvikmyndagerðarmanna og góð innlend menntun. Án endurgreiðslunnar er ólíklegt að þessum árangri hefði verið náð.

Þessi gróska endurspeglast í fjölda fyrirtækja í atvinnugreininni en þau fóru úr því að vera 286 árið 2002 en voru 1.090 árið 2023. Einnig hefur fjöldi launþega farið úr 263 árið 2003 í 791 árið 2023. Rétt er að taka fram að oft er sérstakt fyrirtæki stofnað um hvert kvikmyndaverkefni vegna uppgjörs á endurgreiðslunni.

Endurgreiðslur vegna kvikmynda- og sjónvarpsgerðar námu um 3 milljörðum króna á árinu 2023 á verðlagi ársins 2024. Þar af námu endurgreiðslur vegna erlendrar framleiðslu rúmum 800 milljónum króna. Endurgreiðslurnar hækkuðu verulega á árinu 2024. Sú hækkun kom fyrst og fremst til vegna erlends verkefnis sem uppfyllti skilyrði um 35% endurgreiðslu. Endurgreiðslan til þess verkefnis nam 4 milljörðum króna.

Styrkir til kvikmyndaiðnaðar

Í frumvarpi til fjárlaga árið 2025 kemur fram að áætluð framlög úr ríkissjóði til kvikmyndamála á þessu ári verði 7.213,7 m.kr. Á árinu 2024 námu samanlagðir styrkir til kvikmyndagerðar og kvikmyndanáms 4,7 milljörðum króna. Hækkunin á milli ára er fyrst og fremst tilkomin vegna hækkunar framlags til endurgreiðslna vegna kvikmyndagerðar.[2b67b5]

Auðvitað má spyrja sig hvort fjármunum hefði verið betur beint í aðrar atvinnugreinar og hvort slíkt hefði gefið meira af sér en kvikmyndagerð. Hafa ber í huga að hið opinbera beitir alls kyns hvötum til að stuðla að uppbyggingu atvinnulífs, t.d. nýsköpun. Líklega hefðu efasemdarmenn um opinbera fjármögnun kvikmyndagerðar á Íslandi einnig verið andvígir því að kirkjan skyldi fjármagna prentun Guðbrandsbiblíu á 16. öld …