Í ár fögnum við 30 ára afmæli EES-samningsins. Þessi tímamót veita okkur tækifæri til þess að líta yfir farinn veg og hugsa um ávinning EES-samstarfsins og rifja upp meginmarkmið hans.
Með þátttöku í EES-samstarfinu hlaut Ísland aðgang að innri markaði Evrópusambandsins, sem í dag samanstendur af 30 ríkjum, rúmlega 450 milljón manns og um 23 milljón fyrirtækjum. Flest tengja EES-samninginn við fríverslun en í grunninn snýst EES um svo margt annað þar að auki – eins og sjá má í upphafsorðum formála EES-samningsins sem eru rituð svolátandi: „Samningsaðilar eru sannfærðir um að Evrópskt efnahagssvæði muni stuðla að uppbyggingu Evrópu á grundvelli friðar, lýðræðis og mannréttinda“. Þessi orð kristalla í raun megintilgang samningsins, þ.e. samstöðu um sameiginleg gildi Evrópu. Efnahagur og velmegun voru óneitanlega mikilvæg sjónarmið við stofnun evrópska efnahagssvæðisins og við myndun EES-samningsins, og það er óhætt að segja að evrópska efnahagssvæðið hefur borið mikinn árangur, enda telur sameiginleg verg landsframleiðsla EES heilar 14,8 billjónir evra sem eru nærri 20% af vergri landsframleiðslu á heimsvísu.
Stöðugleiki samningsins
Samningurinn stendur fyrir stöðugleika. Samningurinn stendur föstum fótum og er fyrirmynd um farsælt samstarf náinna bandamanna enda er það staðreynd að EES EFTA ríkin þrjú, Ísland, Noregur og Liechtenstein, njóta góðs af nánara samstarfi við Evrópusambandið en öll önnur ríki sem standa utan Sambandsins. Á seinustu þrjátíu árum hefur EES-samningurinn reynst sérlega sveigjanlegur og aðlögunarfær þrátt fyrir þær viðamiklu breytingar sem Sambandið hefur gengið í gegnum t.a.m. rúmlega tvöföldun á fjölda aðildarríkja ESB, breytingar á stofnanakerfi Sambandsins með undirritun nýrra ESB sáttmála, og flóknari og umfangsmeiri Evrópulöggjöf. EES-samningurinn hefur tryggt stöðugleika EES-samstarfsins, samstöðu ESB og EES EFTA ríkjanna og virkni fjórfrelsisins, þ.e. frjálst flæði á vörum, þjónustu, fjármagni og fólki.
Tækifærin með samningnum
Samningurinn stendur fyrir tækifærum. Mikilvægt er að muna að mikið af þeim tækifærum sem fjórfrelsið veitir okkur Evrópubúum í dag eru tækifæri sem eldri kynslóðir létu sig einungis dreyma um. Landamæri stóðu mörg hver lokuð, markaðsaðgengi var takmarkað og viðskiptahindranir voru miklar. Með tilkomu sameiginlega innri markaðarins og fullgildingu fjórfrelsisins brutum við af okkur hlekki fortíðarinnar. Með EES-samningnum bjóðast Íslendingum ómetanleg tækifæri til þess að stunda nær óhindruð viðskipti á stærsta sameiginlega markaði heimsins, ferðast, stunda nám, og setjast að og starfa í öllum 30 ríkjum EES-svæðisins. Það sama er uppi á teningnum ef horft er í gagnstæða átt. ESB-ríki og ríkisborgarar þeirra njóta einnig aðgangs að þeim fjölmörgu tækifærum sem Ísland hefur upp á að bjóða. Samhliða auknum tækifærum tryggir EES-samningurinn einnig íbúum okkar, fyrirtækjum og neytendum aukin réttindi í gegnum sameiginlega EES-löggjöf byggða á einsleitnimarkmiði, þ.e. að hvar sem er innan EES skuli sömu reglur og réttindi gilda á þeim sviðum sem samningurinn nær yfir. Við vitum að hverju við göngum – hvar sem er, hvenær sem er.
