Seðlabankar víðs vegar um heiminn, t.d. sá bandaríski og sá íslenski, hafa áhyggjur af spennu á vinnumarkaði og hvað hún gæti þýtt fyrir þróun verðbólgu. Með spennu er átt við að eftirspurnin sé mikil miðað við framboðið sem gæti leitt til of mikilla launahækkana og verðbólgu umfram markmið seðlabanka. Þessi hætta er minni í löndum þar sem laun hafa verið fest í samningum til langs tíma.

Áhyggjur af spennu á íslenskum vinnumarkaði eru ekki nýjar á nálinni. Fyrir tæpum 40 árum birtist grein eftir Guðmund Magnússon og Tór Einarsson þar sem bent var á miklar sveiflur í raunlaunum. Í líkani sem þeir notuðu til að skýra þessa staðreynd var gert ráð fyrir að framboð á vinnu ykist um 1% ef raunlaun hækkuðu um 5%, þ.e. raunlaunateygni framboðsins væri 0,2. Þessi lága raunlateygni framboðsins var talin leiða til þess að hagskellir, sem ykju eftirspurn eftir vinnuafli, leiddu til mikilla raunlaunahækkana og ójafnvægis í hagkerfinu.

Á þessum tíma var atvinnuleysi nær ekkert og íslenskur vinnumarkaður mjög einangraður. Íslendingar fóru eitthvað erlendis í atvinnuleit, einkum þegar stór áföll urðu eins og eftir hrun síldarstofnanna á 7. áratug síðustu aldar, en lítið var um að útlendingar kæmu til Íslands til að vinna. Fjöldi Íslendinga á vinnufærum aldri (16-74 ára) óx en sá vöxtur var óháður hagsveiflunni. Þær stærðir sem skiptu mestu til að mæta sveiflum í eftirspurn eftir vinnuafli á þessum tíma voru vinnutími á mann og atvinnuþátttaka.

Vinnutími og atvinnuþátttaka

Mynd 1 sýnir þróun meðalvinnutíma á viku. Tölur í vinnumarkaðsrannsókn Hagstofunnar ná aftur til ársins 1991. Myndin sýnir einnig meðalvinnutíma hjá launafólki í aðildarfélögum ASÍ fyrir tímabilið 1980-1997 skv. Kjararannsóknarnefnd. Meðalvinnutíminn var mestur á árinu 1985 þegar hann var 48,9 klst. Það er lítil fylgni breytinga í meðalvinnutíma við hagvöxt og við breytingar í fjölda starfandi á síðustu öld. Á þessari öld mælist mun meiri fylgni en það er fyrst og fremst vegna stóru hagskellanna, fjármálakreppunnar árið 2009 og fyrsta Covid ársins, 2020. Ef þessum tveimur gagnapunktum er sleppt mælist engin fylgni. Mynd 1 sýnir að meðalvinnutíminn hefur verið á hægri niðurleið undanfarna áratugi. Þessi atriði benda til þess að erfitt sé að mæta breytingum í eftirspurn eftir vinnu með breytingum í meðalvinnutíma og sennilega erfiðara en áður.

Mynd 1 sýnir einnig þróun atvinnuþátttöku frá árinu 1970 (mæld á hægri ásnum). Vöxtur þátttökunnar á áttunda áratugnum endurspeglar aukna atvinnuþátttöku kvenna. Atvinnuþátttakan í heild nær jafnvægi í kringum 80% í byrjun níunda áratugarins. Mest verður þátttakan 87,4% á skattlausa árinu 1987. Það mælist marktæk fylgni breytinga í atvinnuþátttöku við hagvöxt og við breytingar í fjölda starfsmanna. Þessi fylgni lækkar ekki yfir tíma. Þess ber þó að gæta að fylgni þessara stærða á þessari öld er að hluta til vegna þess að atvinnuþátttaka útlendinga er meiri en atvinnuþátttaka Íslendinga og að fylgni aðflutnings útlendinga umfram brottflutning við hagvöxt og við breytingar í eftirspurn eftir vinnuafli er mikil.

Þáttur erlends vinnuafls

Fjöldi innflytjenda hefur vaxið mikið undanfarna áratugi, úr því að vera mjög lítill, 1-2% af öllum búsettum á Íslandi á sjöunda og áttunda áratug síðustu aldar og upp í að vera 16,6% af öllum búsettum á Íslandi 1. janúar 2024. Mynd 2 sýnir þróun hlutfalls fjölda erlendra ríkisborgara af öllum búsettum á Íslandi og einnig þróun hlutfalls Íslendinga sem búsettir eru erlendis 1. janúar á árunum 1961-2024.

Bæði hlutföllin hækka yfir tíma en á þessari öld hækkar hlutfall útlendinga mun hraðar og á árinu 2022 verða erlendir ríkisborgarar sem búa á Íslandi fleiri en Íslendingar sem búa utan Íslands. Myndin sýnir að hlutfall erlendra ríkisborgara sem býr á Íslandi byrjar að vaxa á 10. áratug síðustu aldar. Það er nærtækt að tengja þessa þróun við inngöngu Íslands í Evrópska efnahagssvæðið (EES) fyrir 30 árum. Líklega eru þó fleiri öfl að verki en fjöldi erlendra ríkisborgara byrjaði að vaxa mun fyrr í Noregi og Svíþjóð sem gengu í EES og ESB …