Eldgos og jarðskjálftar hér á Reykjanesinu síðustu þrjú árin ógna byggð og framtíðar búsetu á þéttbýlasta hluta landsins. Þetta eru náttúruhamfarir á skala sem við höfum aldrei kynnst áður nálægt svo fjölmennum byggðum, og erfitt er að áætla hvenær hamförunum slotar. Það þarf því að bregaðst við með öðrum hætti en við höfum gert hingað til þegar stærri áföll og hamfarir hafa dunið yfir.

Það hefur sýnt sig að þegar á reynir bregst íslenskt samfélag við af atorku, líkt og nú þegar vísindamenn, viðbragðsaðilar og stjórnmálamenn vinna að því að tryggja líf, heilsu og afkomu fólks. En þetta eru viðbrögð sem mótast af verkefnunum eins og þau koma fyrir hverju sinni. Forvarnir, stærri langtímaplön og leiðsögn til framtíðar eru viðfangsefni sem við eigum erfiðara með. En þótt þær spurningar og ákvarðanir sem bíða séu stórar, erfiðar, og jafnvel svo stórar og erfiðar að okkur vefst tunga um tönn, þá eftir sex eldgos á þremur árum liggur á að ræða hvernig við getum fundið öllum spurningum farveg, leitað svara, og brugðist við.

Ný Rannsóknarnefnd Alþingis?

Einn farvegur sem er rætt er um er að endurvekja Rannsóknarnefnd Almannavarna. En þar erum við þó aftur föst í viðbragðinu, þar sem fókus slíkrar nefndar er einskorðaður við viðbragðið og tillögur til að bæta það. Ég held að við finnum öll að spurningar sem hamfararinar hafa vakið innra með okkur rista dýpra, og verkefnin sem bíða stjórnvalda og samfélagsins eru yfirgripsmeiri.

Annar farvegur sem má líta til er Rannsóknarnefnd Alþingis, líkt og ýtt var úr vör í kjölfar efnahagshrunsins 2008. Sú nefnd tókst á við fordæmalausa og flókna krísu, bjó til almennt samþykkta greiningu og narratívu sem skýrði söguna um orsakir og áhrif hennar, dró lærdóma, og setti fram 294 tillögur til úrbóta. Um 90% af þeim tillögum var fylgt eftir af stjórnvöldum (Forsætisráðuneytið, 2020) og þær höfðu víðtæk áhrif á íslensk stjórnmál, stjórnsýslu, fjármálakerfi og samfélag (Hjálmarsson, 2021).

Væri ráðlegt að stofna nýja Rannsóknarnefnd Alþingis? Stutta svarið er: ekki í óbreyttri mynd.

Ásýnd rannsóknarnefnda Alþingis er því miður ekki sú að þær séu nokkuð einstök verkfæri sem þjóni því uppbyggilega hlutverki að greina, læra, og breyta í okkar annars viðbragðs-miðaða stjórnkerfi. Heitið „Rannsóknarnefnd Alþingis“ hefur yfir sér neikvæðan blæ og hugrenningartengslin eru geirnegld við skandala og að þær séu eins konar refsivöndur gagnvart þeim sem hafa brugðist trausti eða tiltrú á einhvern hátt. Það er því erfitt að álasa stjórnarþingmönnum fyrir að horfa ekki til slíkrar nefndar, nema þegar á að rannsaka löngu liðna atburði.

Einnig ber að líta til þess að tímaskalinn er allur annar nú en í fjármálahruninu, og ekki er um að ræða einstaka atburði í fortíðinni heldur raðir væntra eða mögulegra atburða sem koma til með að dreifast yfir ár og jafnvel áratugi. Ábyrgð stjórnvalda á að greina, læra, og breyta er þeim mun meiri – en hætt er við að stofnun rannsóknarnefndar, hvort sem er Almannavarna eða Alþingis, í óbreyttri mynd leiði til ákvarðanatökufælni ef litið er á nefndina sem mögulegan refsivönd. Slíkt andrúmsloft getur reynst dýrkeypt þegar nauðsynlegt er að taka erfiðar ákvarðanir, á grundvelli takmarkaðara upplýsinga og innan þröngra tímaramma.

En stöldrum við. Þrátt fyrir þessa ágalla þá búa Rannsóknarnefndir Alþingis yfir nokkuð einstökum eiginleikum sem vert er að huga að þegar hannaður er farvegur fyrir erfiðar spurningar og ákvarðanir.

Fimm eftirsóknarverðir eiginleikar

Dýrmætasti eiginileiki slíkra rannsóknarnefnda, sem einnig greinir þær frá flestum öðrum verkfærum ríkisvaldsins, er sjálfstæði þeirra. Nefndirnar eru virkjaðar og skipaðar af æðsta stjórnvaldi okkar, Alþingi, en á sama tíma njóta þær sjálfstæðis frá þinginu og kyrfilega er girt fyrir afskipti stjórnmálamanna, stofnanna og annarra af störfum þeirra. Sjáfstæðið birtist einnig í því að þær eru skipaðar því fólki sem talið er okkar hæfasta fólk, sem og að gætt er að því að nefndarmenn séu hafnir yfir pólitískt amstur og eigi ekki tengdra hagsmuna að gæta. Nefndunum er einnig í sjálfsvald sett hvernig þær haga sinni rannsókn og hverja þær ráða til að til að framkvæma hana. Þær búa ennfremur yfir firnasterkum rannsóknarheimildum og best fer á því að þær hafi nokkuð sjálfræði til að ákvarða hve langt aftur og hve langt fram í tíma þeirra rannsóknarfókus nær. Það hve sjálfstæðið er inngróið í eðli rannsóknanefndar er í senn frumforsenda þess að hún geti skilað árangursríku starfi, sem og að henni sé tekið sem óháðum og trúverðugum gerðamanni af almenningi og stjórnmálamönnum.

Annar eiginleiki Rannsóknanefnda Alþingis er að ólíkt öðrum opinberum nefndum er áheyrendahópur þeirra fyrst og fremst almenningur. Þegar vel til tekst umbreyta þær torskildri og marglaga krísu í opinberar og einfaldaðar narratívur sem almenningur skilur og almenningur hefur eignarhald yfir. Þessi eiginleiki, í samspili við sjálfstæðið, opnar á almennari skilning á þeim lærdómum sem þarf að draga, þeim tillögum og breytingum sem lagðar eru fram, og þeim ákvörðunum þarf að taka. …