Í upphafi síðasta árs voru flestir greinendur á fjármálamörkuðum á einu máli um að framundan væri erfitt ár fyrir fjárfesta og „áhættulaus“ ríkisskuldabréf væru öruggasti staðurinn til að vera á. Árið á undan hafði ávöxtun af hlutabréfum og skuldabréfum verið neikvæð í fyrsta skipti í áraraðir í kjölfar þess að verðbólga rauk upp þegar innrás Rússlands í Úkraínu hófst með tilheyrandi áhrifum á orkuverð. Þvert á spár sérfræðinga reyndist árið 2023 hins vegar afar gott þegar horft er til ávöxtunar áhættusamra eignaflokka á borð við hlutabréf í tæknifyrirtækjum, skuldabréf í ruslflokki og sýndareignir á borð við rafmyntir. Eftir því sem leið á árið dró úr verðbólgu og skyndilega sáu fjárfestar fram á að tímabil hárra vaxta yrði kannski skammvinnt eftir allt saman. „Hin sjö fræknu“ (stóru bandarísku tæknirisarnir) drógu vagninn á hlutabréfamörkuðum og var vegin meðtalsávöxtun þeirra rúmlega 70%.
Af vöxtunum skulu þér þekkja þá
Á innlendum hlutabréfamarkaði stefndi lengi frameftir ári í annað ár hörmunga, annus horribilis. Baráttan við verðbólguna hefur reynst erfiðari hérlendis en víðast erlendis og Seðlabankinn hefur gripið fast inn í. Hækkandi vaxtastig markaði þróunina lengstan hluta ársins þótt fleiri þættir hafi haft sitthvað að segja. Þegar stýrivextir tóku að nálgast tveggja stafa tölu í sumarbyrjun tóku innlend hlutabréf að gefa verulega eftir og hélst sú þróun langt fram eftir hausti. Í nóvember gerðust svo óvæntir hlutir sem snéru taflinu hressilega við.
Sá sparnaður sem varð til í heimsfaraldrinum hefur leitað jafnt og þétt úr hlutabréfasjóðum og öðrum verðbréfasjóðum yfir í hina sprúðlandi innlánsvexti viðskiptabankanna, arðbæra lækkun skulda eða í einkaneyslu. Eitt skýrasta dæmið um áhrif vaxta á innlendan hlutabréfamarkað birtist í flæði fjármagns inn og út úr innlendum hlutabréfasjóðum. Í heimsfaraldrinum fjölgaði eigendum hlutdeildarskírteina mikið og streymdu um 40 milljarðar inn í hlutabréfasjóði umfram innlausnir. Frá því að hlutabréfaverð náði hámarki í árslok 2021 og vaxtastig tók að hækka skarpt hafa eigendur hlutdeildarskírteina sótt á önnur mið. Þannig nam hreint útflæði úr hlutabréfasjóðum tæpum 11 milljörðum króna á fyrstu ellefu mánuðum nýliðins árs og alls 18 milljörðum króna frá ársbyrjun 2022. Þessi flótti sparifjár úr áhættusömu umhverfi hlutabréfa ætti ekki að koma á óvart því á tímabilinu frá ársbyrjun 2022 fram í nóvember á síðasta ári féll hlutabréfaverð um meira en fjórðung þegar leiðrétt hefur verið fyrir arðgreiðslum (sjá mynd 1).
Önnur birtingarmynd þess hversu hækkandi vaxtastig hefur bitið í hlutabréfamarkaðinn er skuldsetning fjárfesta eða gírun. Tölur frá Nasdaq sýna að veðsetningarhlutfall íslenskra hlutabréfa hefur ekki verið lægra í að minnsta kosti áratug (sjá mynd 2). Markaðsvirði veðsettra hlutabréfa á móti heildarmarkaðsvirði nam aðeins 8% um síðustu áramót en var á bilinu 11-16% á árunum fyrir heimsfaraldurinn. Þótt þessar tölur sýni einungis beina veðsetningu þar sem veð í verðbréfi hefur verið skráð í kerfi verðbréfamiðstöðvar hljóta þær að gefa góða vísbendingu um samspil vaxta og hlutabréfaverðs og hversu skuldsetning er lítil á hlutabréfamarkaði.
Afmælið sem fór úr böndunum
Fleiri þættir en vextir sem gerðu fjárfestum erfitt fyrir á árinu 2023. Tvö verðmætustu fyrirtækin á hlutabréfamarkaði, Alvotech og Marel, urðu fyrir töluverðum búsifjum. Mikil bjartsýni ríkti í herbúðum líftæknifyrirtækisins Alvotech eftir að félagið sótti sér um 19,5 milljarða króna til innlendra fagfjárfesta í upphafi ársins til að fjárfesta í frekari þróun og framleiðslu líftæknihliðstæðulyfja. En þegar bandaríska Matvæla- og lyfjaeftirlitið (FDA) hafnaði umsókn um markaðsleyfi fyrir hliðstæðulyf Humira í apríl hrundi markaðsverðmæti félagsins um þriðjung á nokkrum dögum. Þar runnu um 170 milljarðar króna beinustu leið inn í svarthol brostinna væntinga. Þetta var sannkallað kjaftshögg fyrir þá innlendu fjárfesta sem nýlega höfðu lagt félaginu til fjármuni. Og aftur endurtók sagan sig í lok júní þegar FDA synjaði á ný umsókn Alvotech um markaðsleyfi í Bandaríkjunum. Gengi bréfa í Alvotech hefur þó rétt verulega úr kútnum. Á seinni árshelmingi hækkaði gengi félagsins um 65% meðal annars vegna jákvæðra frétta af þróunarstarfi og væntinga um að blessun FDA fáist loksins á næstu vikum.
Marel fagnaði 40 ára stórafmæli en óhætt er að segja að afmælisveislan hafi ekki verið dans á rósum. Fyrirtækið, sem hefur verið einn af burðarásum íslenska hlutabréfamarkaðarins frá því að markaðurinn var endurreistur eftir bankahrunið, hefur eftir heimsfaraldurinn staðið í ströngu. Aukin verðbólga og hækkandi rekstrar- og fjármagnskostnaður hafa gert stjórnendum einkar erfitt að ná háleitum markmiðum sínum um 14-16% EBIT-framlegð. Um svipað leyti og bréf í Alvotech féllu skarpt í verði féll virði Marels um fjórðung á fáeinum dögum í kjölfar slakrar niðurstöðu fyrir 1. ársfjórðung. Þegar leið á haustið jókst söluþrýstingur á bréf Marels, einkum frá erlendum hluthöfum sem höfðu auknar áhyggjur af skuldsetningu félagsins – ekki síst skuldsetningu stærsta hluthafans í Marel, Eyri Invest. Á meðan hluthafar í Eyri réðu ráðum sínum stóð Árni Oddur Þórðarson, forstjóri Marels í ströngu eftir að Arion banki gerði veðkall í hluta eignar hans í Eyri. Um þetta leyti höfðu bréf í félaginu ekki verið lægra …
