Peningastefnunefnd ákvað á vaxtaákvörðunarfundi sínum í október 2023 að halda vöxtum óbreyttum í 9,25%. Eins og fram kemur í fundargerðinni þá hefði ég fremur kosið að hækka vexti um 0,25 prósentur. Að gefnum þeim fyrirvara ákvað ég þó að styðja tillögu seðlabankastjóra um óbreytta vexti. Þrátt fyrir að ég hafi áhyggjur af því að taumhaldið sé ekki nægjanlegt til að ná verðbólgu í markmið innan ásættanlegs tíma, þá get ég get séð rök fyrir því að staldra við þar sem stutt er í næsta fund nefndarinnar en á honum mun liggja fyrir ný þjóðhags- og verðbólguspá Seðlabankans með uppfærðu óvissumati.
Í fundargerðinni eru útlistuð helstu rök nefndarmanna fyrir bæði óbreyttum vöxtum og hækkun vaxta. Þegar atkvæðagreiðsla sýnir að ekki er einhugur innan nefndarinnar má ætla að nefndarmenn leggi mismunandi vægi á þessa þætti.
Raunhagkerfið
Innlend eftirspurn jókst hratt í kjölfar heimsfaraldursins. Samkvæmt nýjustu tölum Hagstofunnar jukust þjóðarútgjöld um 6,6% í fyrra, drifin áfram af kröftugri einkaneyslu og fjárfestingu, og um 4% á fyrsta ársfjórðungi þessa árs. Nokkuð dró úr krafti innlendrar eftirspurnar á öðrum ársfjórðungi, sérstaklega á vexti einkaneyslu og jukust þjóðarútgjöld um 1,4% á fjórðungnum. Vísbendingar eru um að enn frekar hafi hægt á einkaneyslu á þriðja ársfjórðungi þar sem greiðslukortavelta dróst lítillega saman á milli ára í júlí og ágúst.
Þegar eftirspurn eykst umfram það framboð sem hagkerfið getur framleitt á skilvirkan hátt myndast verðbólguþrýstingur þar sem hvati er fyrir fyrirtæki að hækka verð. Þau bregðast einnig iðulega við umframeftirspurn með því að ráða auka starfsfólk. Þegar atvinnuleysi er lítið getur aukin eftirspurn eftir starfsfólki leitt til launaþrýstings, þar sem fyrirtæki þurfa að bjóða hærri laun til að laða til sín starfsfólk. Við mikla umframeftirspurn, og ef launahækkanirnar eru umfram það sem samrýmist framleiðnivexti, þá getur það leitt til þess að fyrirtæki velti auknum launakostnaði út í verðlag sem veldur enn meiri verðbólguþrýstingi.
Verðbólguhorfur og verðbólguvæntingar
Vísbendingar sem við sjáum um að hægt hafi á vexti efnahagsumsvifa eru jákvæðar fyrir verðbólguhorfur. Nýjustu tölur benda til þess að dregið hafi úr tíðni verðhækkana og að þær séu ekki á jafn breiðum grunni og áður. Hlutfall þeirra vöruflokka sem hækka í verði lækkaði á þriðja ársfjórðungi. Hlutfall þeirra sem hafa hækkað umfram 2,5% á ársgrundvelli lækkaði einnig á þriðja ársfjórðungi. Svipuð þróun átti sér hins vegar einnig stað á þriðja ársfjórðungi síðasta árs. Því er of snemmt að segja til um hvort þessi þróun sé varanleg.
Verðbólguvæntingar eru enn of háar til að samrýmast verðbólgumarkmiði Seðlabankans. Hins vegar er jákvætt að langtímaverðbólguvæntingar fyrirtækja og heimila lækkuðu frá síðasta fundi peningastefnunefndar. Má ætla að skammtímaverðbólguvæntingar þeirra séu meira í takt við mælda verðbólgu og muni koma niður þegar mæld verðbólga hjaðnar meira.
Jafnframt var kynnt fyrir nefndinni mat á fræðilegri túlkun verðbólguálags á skuldabréfamarkaði. Samkvæmt því er verðbólguálag nú umfram metnar verðbólguvæntingar vegna jákvæðrar verðbólguáhættuþóknunar. Má ætla að hún sé tilkomin vegna óvissu um verðbólguhorfur, þar sem áhættufælinn fjárfestir þarf umbun til að leggja að jöfnu þekkta raunávöxtun verðtryggðra og óþekkta raunávöxtun óverðtryggðra fjárfestingakosta. Eftir því sem meiri árangur næst í baráttunni við verðbólgu ætti að draga úr óvissunni og verðbólguálaginu.
Vísbendingar eru um að enn frekar hafi hægt á einkaneyslu á þriðja ársfjörðungi
Þótt vísbendingarnar um að dregið hafi úr vexti einkaneyslu séu jákvæðar fyrir verðbólguhorfur, þá væri ákjósanlegt að það kæmi skýrar fram í verðbólgutölum. Samdráttur í útgjöldum til varanlegra vara eins og húsgagna og raftækja og til sérvöru eins og fatnaðar er oftast fyrsta merki um að tekið sé að hægja á eftirspurn heimila. Minni eftirspurn eftir þessum vöruflokkum ætti þá að leiða til minni verðhækkana og jafnvel verðlækkana. Ef horft er á undirflokka vísitölu neysluverðs, sérstaklega raftæki og föt, þá endurspeglast vísbendingar um hægari eftirspurn og útgjöld enn sem komið er ekki í verðlagsþróun.
Spenna í þjóðarbúinu
Hins vegar eru önnur merki sem benda til að enn sé töluverð spenna í þjóðarbúinu sem ýtir undir verðbólguþrýsting. Samkvæmt niðurstöðum haustkönnunar Gallup meðal stjórnenda 400 stærstu fyrirtækja landsins kemur fram að enn starfi meirihluti fyrirtækja við full afköst. Má því ætla að þau fyrirtæki ættu erfitt með að mæta aukinni eftirspurn og verðbólguþrýstingur því til staðar. Könnunin sýnir að enn eru fleiri fyrirtæki sem sjá fram á að fjölga starfsfólki …
