Undanfarin hef ég kafað ofan í hagfræðikenningar til að leitast við að skilja hvað átti sér stað í heiminum á bóluárunum miklu fyrir hrun. Hér að neðan dreg ég fram atriði sem eru meginvaldar þess að konur sem starfa í beinum mannlegum samskiptum, þ.á.m. umönnunarstörfum, eru taldar lítils „virði“ og eru meirihluti þeirra sem eru með lægstu launin. Skoðum málið nánar.

Ráðandi haghugsun

Ráðandi hagfræðikenningar sem kenndar eru í háskólum eru byggðar á nýklassískri hagfræði sem var sett fram í kring um aldamótin 1900. Þær einblína á framboð og eftirspurn sem drifkraft á bak við framleiðslu, verðlagningu og neyslu á vöru og þjónustu og að skynjun neytenda á verðmæti vöru sé undirstaða virðis hennar. Mikil áhersla er lögð á framleiðni og að auka framleiðni. Ráðandi hagfræði leggur áherslu á manngerða efnislega innviði svo sem brýr, vegi og byggingar o.s.frv. þar sem karlmenn vinna aðallega og fjárfesting í efnislegum innviðum mælist í auknum hagvexti. Geta til að afla tekna á markaði er metin mikils. Þessi hagfræði horfir til þriggja þátta: einstaklingshyggju, hagræðingar og sjálfkrafa leitni í jafnvægi. Því er haldið fram að kyn skipti engu máli. Hins vegar er framlag stórra hópa kvenna „utan marka“ framleiðslunnar, talnanna sem lagðar eru til grundvallar þjóðarframleiðslu sem mæling hagvaxtar er byggður á.

Nýfrjálshyggja, afsprengi nýklassíkrar hagfræði, er stefnulíkan (e. policy tool / policy model) sem nær yfir bæði stjórnmál og hagfræði, sem leitast við að færa stjórn framleiðsluþátta frá hinu opinbera til einkageirans. Hagvöxtur er í fyrirrúmi og opinber afskipti og rekstur er álitinn neikvæður. Mikilvægt telst að efla virkni frjáls markaðsdrifins kapítalisma og leitast er við aðhaldi í ríkisfjármálum, að draga úr stjórnvaldsreglum, minnka opinbert eignarhald, losun hafta, frjáls viðskipti, og einkavæðingu. Nýfrjálshyggja heltók Ronald Reagan í Bandaríkjunum og Margaret Thatcher í Bretlandi á níunda áratugnum og dreifðist þaðan víða þ.á.m. til Íslands þegar Davíð Oddsson var forsætisráðherra. Margt hefur verið gagnrýnt hvað nýfrjálshyggju varðar, t.d. tilhneigingu hennar til að stefna lýðræðinu, réttindum launafólks, dómstólum, samskiptum, menntun og sjálfsákvörðunarrétti fullvalda þjóða í hættu. Eitt sýnilegasta dæmi um afleiðingar nýfrjálshyggju er samdráttur á ríkisútgjöldum (e. austerity) sem og ójöfnuður í heiminum í dag, bæði innan þjóða og milli þjóða. Einnig má rekja alþjóðlegu fjármálakrísuna 2008 og hrunið hér mikið til blindrar nýfrjálshyggju.

Hagfræðinemendur víða um heim mótmæltu því að engin breyting varð á kennslu eftir hrunið 2008. Kennslubækurnar sem stuðst var við voru enn þær sömu og fyrirlestrarnir voru einnig óbreyttir. Nemendur gengu út úr fyrirlestrum „virtra“ hagfræðiprófessora, t.d. í Harvard háskóla. Þeir stofnuðu alþjóðlegt net háskólanema Rethinking Economics og hafa barist fyrir bættri hagfræðimenntun sem er bæði opin fyrir nýjum hugmyndum og rímar við raunheiminn. Andastaða akademískra hagfræðikennara við að innleiða fjölbreytni í kennslu sína hefur hins vegar verið sú að það væri of ruglingslegt fyrir nemendur þeirra. Það afhjúpar vantrú sem prófessorar hafa á getu nemenda sinna til að hugsa, greina og draga eigin ályktanir.

Í þessari greiningu á því hvers vegna konur í umönnunar- og kennslustörfum eru á lágum launum, legg ég áherslu á hagfræðikenningar sem draga fram heildstæðari sýn en ráðandi hagfræðikenningar: femíníska hagfræði og umhyggjuhagfræði.

Feminísk hagfræði

Nýsjálenski stjórmálafræðingurinn Marilyn Waring er talin guðmóðir femínískrar hagfræði. Hún var snemma gagnýnin á einblíningu á vöxt þjóðarframleislu – með sérstakri tilvísun til bókfærslu þjóðhagsreikninga þar sem olíumengunarslys og stríð teljast til hagvaxtar á meðan að barnauppeldi og heimilishald eru metin virðislaus. Betri nýting, minni sóun og snjallari lausnir heimila draga hins vegar úr mældum hagvexti þó sömu eiginleikar hjá fyrirtækjum geti aukið hann. Marilyn rannsakaði þjóðhagsreikninga sem skilað er inn til Sameinuðu þjóðanna^[1] síðan á 6. áratug síðustu aldar í bók sinni Counting for Nothing: What Men Value and What Women are Worth, eða sem snúa mætti sem Einskis virði – virðistmat karla og virði kvenna. Þar tekur hún fram að það sem fékk hana til að gráta, voru leiðbeiningar Sameinuðu þjóðanna til hagstofa landa, þar sem tekið er fram: Sleppa skal úr hagtölum ólaunuðum störfum sem venjulega eru unnin af konum vegna þess að þau skipti litlu sem engu máli. Þetta gildismat karla er notað til að réttlæta útilokun framlags kvenna úr hagtölum. Þessi aðferðafræði er nú til athugunar og verður birt ný útgáfa árið 2025.^[2]

Bandaríski femínistinn Betsy Warrior setti fram rök fyrir því að framleiðsla og fjölgun vinnuafls sem konur framkvæma væri grundvöllur allra efnahagslegra viðskipta og lífsafkomu, jafnvel þó að það væri ólaunað og ekki innifalið í þjóðarframleiðslu. Heimilis-, umönnunar-, framfærslu- og sjálfboðavinna flokkast sem „ólaunuð“ sörf og eru þau að mestu unnin af konum. Femínískir hagfræðingar hafa bent á að ólaunuð vinna sé undirstaða fjölgunar borgara. Þeir leggja áherslu á uppbyggingu félagslegra innviða, þar á meðal umönnun, heilsu, menntun þar sem konur starfa aðallega. Þessi uppbygging mælist sem kostnaður og aukin (vel)sæld^[3] sem af þeim hlýst mælist illa enn um sinn og auka því ekki hagvöxt. Femíníks fræðileg greining á umönnun sýnir hins vegar fram á að félagsleg viðmið hafa áhrif á bæði framboð og eftirspurn eftir umönnun og hafa því einkenni sem eru frábrugðin dæmigerðri markaðsvöru. Einnig felur umönnunarþjónusta í sér persónulegt samband milli viðtakanda og veitanda. Þetta þýðir að þar sem mannleg samskipti og snerting skiptir sköpum, eins og við umönnun eða menntun, er erfitt að auka framleiðni og eru þau störf því ónæm fyrir aukinni framleiðni á vinnumarkaði – sem er stöðug krafa í nýklassískri hagfræði í þeim tilgangi að auka hagvöxt. Þetta hefur leitt til þess að umönnunaraðilar og kennarar eru meðal verst launuðu starfsmanna á Íslandi og víðar.

Umhyggjuhagfræði

Austurrísk-bandaríski kerfishugsuðurinn Riane Eisler setti fram hugtökin „ríkjandi“ og „samstarf“ þegar hún útlistaði söguleg áhrif kynjapólitíkur á samfélagið í vel þekktri bók sinni frá 9. áratugnum The Chalice and the Blade: Our History, Our Future. Hún kemst að þeirri niðurstöðu að ríkjandi einkenni á samfélögum samtímans séu oft tengd kynlífi, langvarandi stríði, vistfræðilegri eyðileggingu og ósjálfbærni. Samstarfssamfélög einkennast hins vegar af kynjajafnrétti, friði, umhyggju og sjálfbærni. Riane er hvatamaður að umönnunarhagkerfinu sem á rætur að rekja til þess að meta samstarf (e. partnerism) innan samfélaga. Með því að rannsaka verk fornleifafræðinga lýsir hún því hvernig yfirráð þróuðust í mannlegum samfélögum allt frá því fyrir 6500 árum síðan. Í árþúsundir voru samfélög byggð á samstarfi þar sem hæfileikinn til að gefa, hlúa að og viðhalda lífi var í hávegum hafður og sameiginleg ábyrgð var í fyrirrúmi.

Í bók Riane Eislers The Real Wealth of Nations: Creating a Caring Economics, sem útleggja mætti sem: Raunveruleg auðlegð þjóða – sköpun umhyggjuhagfræði, bendir hún á að samfélagið gæti ekki virkað án félagslegra innviða, heimilisins, sjálfboðaliða samfélagsins og náttúrulegra gæða (t.d. loft sem við öndum að okkur, mat sem við borðum o.s.frv.). Riane heldur áfram og lýsir raunverulegum auði þjóða sem gæðum mannlegs og náttúrulegs auðs þeirra, þar á meðal heilsu vistkerfa. Grundvallarhugtak umhyggjuhagfræði er að auka lífsgæði manna, þar á meðal mannlega hamingju og lífsfyllingu. Umhyggjuhagfræði felur m.a. í sér samþættingu kapítalisma og sósíalisma – en gengur lengra í að viðurkenna hið grundvallar efnahagslega gildi þess að hugsa um okkur sjálf, aðra og náttúruna. Í umhyggjuhagfræði er sæld fólks og Jarðarinnar yfirmarkmið efnahagsstefnu og traustra viðskipta.

Niðurstaða

Ráðandi hagfræðihugsun, sem tröllríður vistkerfum Jarðar, metur framlög þeirra sem eru í nánum mannlegum samskiptum í þjóðfélaginu til smánarlega lítils virðis eða einskis. Áhugavert er að Nóbelsverðlaunin í hagfræði verða í ár veitt prófessor við Harvardháskóla, Claudia Goldin, sem er menntuð í Chicagoháskóla – vöggu nýfrjálhyggunnar. Hún færir rök fyrir því að launamunur kynjanna sé aðallega vegna vals á menntun og að konur fari í barneignafrí. Eftir því sem ég kemst næst fer hún ekki í saumana á markaðshagfræðinni sem ég rek hér að ofan.

Þjóðarleiðtogar eru og hafa verið að mestu karlmenn. Undir þeirra stjórn hafa konur, sem eru í meirihluta þeirra sem starfa við bein mannleg samskipti, lent neðst í virðismati þjóðfélagins og eru því á lægstu laununum. Það voru að mestu konur í umönnunarstörfum sem urðu skilgreindar sem lykilstarfsmenn í heimsfaraldrinum. Því þarf að endurmeta virði allra starfa í samfélaginu, sérstaklega kvenna, til að jafna betur efnahagslegt hlutskipti.

Ofuráherslan á aukinn hagvöxt með því að einblína á framleiðni og efnislega þætti þarf að víkja fyrir víðtækara gildismati. Til þess skipta markmið femínískrar- og umhyggjuhagfræði, sem hér hefur verið fjallað um, miklu máli og þurfa að fá aukið vægi á kostnað hinna nýklassísku hagfræðihugmynda sem sumar hverjar eru orðnar algerlega úreltar.

Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra er stolt af því að hafa leitt landið okkar inn í samtökin Wellbeing Economy Governments^[4] (WEGo), þar sem Skotland, Nýja Sjáland, Finnland, Wales og Kanada eru ásamt Íslandi. WEGo leggur áherslu á að auka sæld einstaklinga, samfélags og náttúru og ættu þau lönd því að vera í forystu við að leiðrétta efnahagslegt hlutskipti kvenna og sýna þannig gott fordæmi. Ísland ætti að vera hér leiðandi, enda höfum við verið í fyrsta sæti sl. 13 ár hvað jafnrétti varðar í heiminum samkvæmt World Economic Forum.^[5] Með kvenmenn sem forsætis-, fjármála- og efnahags- og menningar- og viðskiptaráðherra auk framkvæmdastjóra Samtaka atvinnulífsins og formanna nokkurra stórra stéttarfélaga, ættum við að eiga auðvelt með að ná réttlátum launum fyrir þessar mikilvægu láglaunastéttir umönnunarinnar í næstu launasamningum.