Á næstu vikum kemur í ljós hvort aðilar vinnumarkaðarins nái samkomulagi um kjarasamninga sem stuðla að efnahagslegum stöðugleika en bæði verðbólga og vaxtastig eru núna umfram þau viðmið sem horft er til. Væntingar eru að með aðkomu stjórnvalda skapist þjóðarsátt í anda þeirrar sem gerð var um 1990. Bæði verðbólga og vextir lækkuðu (hratt) í kjölfarið.

Fyrst verður farið yfir forsöguna á því hvernig efnahagslífið – einkum hagfræðin – ákvað hvernig skipta bæri þeim verðmætum sem framleidd eru á hverjum tíma á milli þeirra sem eiga framleiðslufyrirtækin (fjármagnsins) og þeirra sem búa til afurðirnar (vinnuaflsins) – þ.e. verðmætasköpun tímabilsins. Þá verður fjallað um hvernig launahlutfallið hefur verið að þróast og hvort sú þróun bendi til innistæðu fyrir launahækkunum[06b337].

Hér er eingöngu verið að fjalla um skiptingu þeirra verðmæta sem efnahagslífið skapar á hverju tímabili og kallast vergar þáttatekjur[a463bb] – sem er samtala launa og tengdra liða, afskrifta og rekstrarafgangs. Ekki er verið að horfa til ávöxtunar á eignaflokkum eins og hlutabréfum og fasteignum.

Forsagan

Um 1960 gerði hagfræðingurinn Nicholas Kaldor merkilegar athuganir um samspil tiltekinna hagstærða í Bandaríkjunum. Byggt að miklu leyti á vinnu annarra[7bf21d] komst hann að því að tiltekin hlutföll virtu Þetta hlutfall ásamt öðrum st þróast eins og fastar yfir tíma. Eitt af þessum hlutföllum segir til um hvernig verðmætasköpun er skipt á milli framleiðsluþátta hagkerfisins; fjármagns og vinnuafls.

Athuganir Kaldors bentu til að hlutur launa hefði verið um 2/3 og hlutur fjármagns um 1/3 þegar horft var til áratuganna á undan. Þetta hlutfall ásamt öðrum[a37ca7] fengu nafnið „Kaldors – fastar“. Frekari athuganir bentu síðan til að þessi hlutföll ættu við í öðrum iðnríkjum. Á næstu áratugum á eftir urðu þessi hlutföll að mikilvægum forsendum í þeirri undirgrein hagfræðinnar sem kallast hagvaxtarfræði. Hagfræðin – sem fræðigrein – virtist geta bent á hlutföll sem höguðu sér með stærðfræðilegri nákvæmni.

Frá þeim tíma er Kaldor gerði sínar athuganir hefur hlutfall launa haldist nokkuð stöðugt þó finna megi frávik bæði frá einum tíma til annars og frá einu landi til annars og þá má finna rannsóknir sem benda til að hlutfall launa hafi frekar dregist saman en hitt á umliðnum áratugum. Þetta á til dæmis við í Bandaríkjunum þar sem launahlutfallið hefur dregist nokkuð stöðugt saman á síðustu áratugum.

Hvað hefur breyst?

Á umliðnum 60 árum hefur efnahagslífið tekið miklum breytingum. Hér verða tvö atriði nefnd. Annars vegar hefur áreiðanleiki hagtalna aukist og meðhöndlun þeirra einfaldast með vaxandi tölvutækni/reiknigetu og hins vegar er umgjörð efnahagslífsins allt önnur. Hvað seinna atriðið varðar má nefna að styrkur verkalýðsfélaga hefur dvínað, einkum í Bretlandi og Bandaríkjunum, vægi óefnislegra eigna aukist – fjármagns sem á rétt á ávöxtun eins og annað fjármagn. Einokunarrisar á borð við Apple og Google hafa orðið til og skekkja hugsanlega allan samanburð enda þekkt að einokunarhagnaður er að jafnaði langtum meiri en hefðbundinn hagnaður á samkeppnismarkaði. Þá hefur alþjóðavæðing efnahagslífsins bæði gert ýmsum fyrirtækjum kleift að nota skattaskjól til að fela raunverulegan hagnað og peningalegt fjármagn sem og alþjóðlegar framleiðslukeðjur veikt sambandið á milli landsframleiðslu og þjóðarframleiðslu. Öll þessi atriði voru ekki jafn fyrirferðarmikil þegar Kaldor gerði sínar athuganir.

If it ain´t broke, don´t fix it!

Í samantekt Efnahags- og framfarastofnunar (OECD) frá 2015 – og sem unnin var með innleggi frá bæði Alþjóðagjaldeyrissjóðnum (IMF) og Alþjóðabankanum (WB) – um hlutfall launa hjá tuttugu stærstu iðnríkjum heims (G20) má finna eftirfarandi setningu í inngangi „Labour shares have long been considered stable and therefore attracted little attention from research and policy discussion”[2dbc1b]. Í minni lauslegu þýðingu „Hlutfall launa hefur lengi verið talið stöðugt og hefur þar af leiðandi ekki vakið fræðilegan né pólitískan áhuga”. Hér er rétt að hafa í huga að þessi setning felur einnig í sér að hlutfall fjármagns hefur að sama skapi verið nokkuð stöðugt.

Í þessari setningu frá OECD felst kjarni máls – hagfræðin tók þessu hlutfalli sem fasta og fljótlega á eftir „hættu” hagfræðingar að spá í hvort skoða ætti aðrar samsetningar á skiptingu þeirra verðmæta sem framleidd voru á sérhverjum tíma. Þetta var jú fasti – í anda þeirra sem við þekkjum frá eðlisfræði.

Flest hagfræðilíkön sem notuð eru til að spá fyrir um komandi þróun efnahagslífsins gera ráð fyrir að orsakasamhengi hlutanna taki ekki miklum breytingum á milli tímabila. Sérhver jafna (og þær eru mjög margar) í þessum líkönum segir okkur til um hvernig hinar ýmsu breytistærðir eru háðar tilteknum öðrum breytistærðum og sem æði oft eru að nokkru leyti háðar því hvernig sama breytistærð hefur þróast í fortíðinni. Þá gera þessi líkön ráð fyrir að sum hlutföll taki ekki, eða litlum, breytingum – launahlutfallið er eitt þeirra. Í því samhengi sem við erum að skoða sér líkanið til þess að vergum þáttatekjum er skipt á milli launa og fjármagns í þeim hlutföllum sem fortíðargögn segja til um þegar jafnvægi er náð.

Ein möguleg skýring á að launahlutfallið leiti í langtímameðaltal getur falist í þeirri afstöðu sem fasti Kaldors hefur á (huglæga afstöðu) aðila vinnumarkaðarins. Þannig má færa fyrir því rök að þegar hlutfallið er yfir langtímameðaltali gera atvinnurekendur sér grein fyrir að innistæða fyrir miklum launahækkunum er lítil en að sama skapi mikil þegar hlutfallið er undir langtímameðaltali sínu. Þannig myndar langtímahlutfallið ákveðið akkeri sem horft er til í kjarasamningum.

Í hinu stóra samhengi eru kjarasamningar að jafnaði gerðir til frekar skamms tíma og skipting teknanna til næstu ára fer eftir samningsstyrk vinnuveitenda og verkalýðsfélaga að teknu tilliti til þeirrar óvissu sem getur raungerst á tímabilinu. Í …