Bókin Samfélag eftir máli segir sögu skipulagsgerðar í Reykjavík og í völdum bæjum og þorpum á Íslandi. Megin viðfangsefni hennar er á sviði borgarskipulags, arkitektúrs og borgarhönnunar. Fjallað er um hið byggða umhverfi (e. built environment) í víðu samhengi en einkum það sem er úthugsað, skipulagt og hannað af sérmenntuðum fagmönnum undir stjórn opinberra yfirvalda. Í tíma afmarkast sögusviðið aðallega við þróun þéttbýlis eftir að hin alþjóðlegu skipulagsfræði og módernisminn í arkitektúr tóku að hasla sér völl í kringum aldamótin 1900.

Þegar fjallað er um fræðin um skipulag bæja og borga í samtímanum er óhjákvæmilegt að grafast fyrir um eðli og tilurð þéttbýlismyndunar í hinu stóra sögulega og samfélagslega samhengi; hversu margbrotið fyrirbæri borgin og þéttbýlið er og þýðingu þess sem hreyfiafls í þróun mannlegs samfélags. Vikið er sérstaklega að borgarmyndun og iðn- og markaðsvæðingu samfélaga á Vesturlöndum á 19. öldinni, þegar grundvöllur nútímasamfélagsins varð til. Tilurð húsnæðismála, þróun nútíma heimilishátta og fjölskyldulífs, neyslumenningar og tísku, atvinnuhátta, samgangna og veitukerfa og heilbrigðismála fá því sína umfjöllun í bókinni og almennt félagsfræði og hagfræði borgarinnar og þéttbýlismyndunar.

Þverfræðilegri nálgun við ritun bókarinnar

Að gerð skipulags koma ávallt margar fagstéttir og sérfræðingar og rannsóknir á borginni og þéttbýlinu eru stundaðar innan fjölmargra háskóladeilda. Hinn þekkingarfræðilegi grundvöllur er því víðfeðmur og ef til vill nokkuð óljós. Markmiðið var í raun að skrifa sögu í breiðum strokum; gefa ákveðið langsnið af sögu nútímavæðingar síðustu 200 árin og horfa á hana með gagnrýnum gleraugum. Hvernig vestræn samfélög hafa byggt upp borgir og bæi í gegnum tíðina, oft blinduð af trú á eilífar framfarir í nafni ákveðinnar hugmyndafræði, sem hefur haft sínar afleiðingar og við stöndum nú frammi fyrir á tíma loftslagsbreytinga og allskyns vandamála sem hrjá borgarsamfélög, raunar um allan heim. Það lá beinast við nálgast söguna frá þverfaglegum sjónarhóli skipulags- og landfræði, en horfa einnig til rannsókna innan annarra háskólagreina, s.s. arkitektúrs, borgarhönnunar, verkfræði, félagsvísinda, stjórnmálaheimspeki og hagfræði.

Hvernig skilgreina má borgir

Hverskonar fyrirbæri er borgin og samfélag hennar, er grundvallarspurning sem lagt er upp með í bókinni. Er borgin og bærinn ávallt sama fyrirbærið, óháð stað og stund? Er yfirhöfuð auðvelt að skilgreina borgina og samfélag hennar? Í ljósi þróunar þéttbýlis á 19. og 20. öldinni er mikilvægt að halda til haga því sem gerði þéttbýli upphaflega að borg, samfélag að borgarsamfélagi og borgarmenningu að hreyfiafli breytinga og drifkrafti framfara, nýsköpunar, frjálslyndis og umburðarlyndis. Borgarsamfélagið, þegar best lætur, getur virkað sem eins konar móteitur gegn hugsunarhætti ættbálkasamfélagsins, hvers konar aðskilnaðarhyggju og íhaldssemi. Hin nánu og miklu samskipti og viðskipti sem fóru fram innan borga gerðu það að verkum að múrar milli ólíkra hópa voru brotnir niður. Aristóteles talaði um slíkan samruna (g. synoikismos) ólíkra ættbálka í borginni og sagði að borg væri ekki borg nema hún væri skipuð mörgum ólíkum félagshópum.

Þetta er í það minnsta myndin sem við höfum af borginni í okkar samtíma, hinni eftirsóknarverðu borg sem opnu, fjölbreyttu, umburðarlyndu og gróskumiklu samfélagi þar sem hið óvænta sprettur upp á næsta götuhorni og hið „æskilega“ og „óæskilega“ leiðist hönd í hönd líkt og samlynd hjón. En er þetta aðeins hin rómantíska mynd sem við höfum af borginni og þeir kostir sem við teljum að eigi að einkenna alvöru borgarsamfélög? Má vera að hið flókna og óreiðukennda borgarsamfélag sé á undanhaldi nú í byrjun 21. aldar, í það minnsta á Vesturlöndum?

Taumhald skipulagsfræðanna

Þessum spurningum og þessari mynd af borginni er teflt fram andspænis hugmyndafræði skipulagsfræðanna, um röð og reglu, ströng landnotkunarákvæði og að hafa hlutina í föstum skorðum til langrar framtíðar. Það má segja að samband hefðbundinna skipulagsfræða – með áherslu á miðstýrða áætlun og endanlegt skipulag og þaulhönnun í annars kapítalísku samfélagi – og hinnar virku, lifandi og opnu borgar sé tvíbent og erfitt. Fjölbreytni og nýsköpun þrífst ekki vel í hinni þrautskipulögðu „útópíu“, hvort sem við horfum til garðúthverfa 19. aldar og nýborga eftirstríðsáranna og mögulega ekki heldur þegar horft er til hinnar vistvænu „snjallborgar“ 21. aldarinnar. Í það minnsta eru tækifærin til að blómstra æði mismunandi eftir félagshópum. Þröskuldurinn inn í borgarsamfélagið eða viðkomandi hverfi má ekki vera of hár, sérstaklega horft til húsnæðis­kostnaðar og tækifæra að stofna til nýrrar atvinnustarfsemi. Að öðrum kosti er hætta á að ákveðin einsleitni verði ríkjandi. Það þurfa að vera tækifæri fyrir innflytjandann að fóta sig, að vinna sig upp, skapa sér stöðu, að geta byrjað smátt án mikils tilkostnaðar. Það er saga allra gróskumikilla og lifandi borga að þær nærast á miklum aðflutningi nýrra íbúa. Að sama skapi hefur borgin og þéttbýlið ávallt verið nauðsynleg innflytjandanum. Þar er venjulega helst að finna tækifæri í nýju landi og …