Endalok græðgisverðbólgunnar?

Ásgeir Brynjar Torfason

ritstjóri Vísbendingar

Nú þegar að verðbólgan hefur hjaðnað verulega í löndunum í kringum okkur, jafnvel í Bretlandi, þá hefur umræðan um það að hve miklu leyti hún var drifin áfram af aukningu hagnaðar fyrirtækja náð betra jafnvægi á alþjóðavísu.[287912]

Hagrannsóknadeild Englandsbanka hefur birt greiningu á ársreikningum fyrirtækja í Bretlandi og á Evrusvæðinu, þar sem kemur í ljós að almennt hafi fyrirtæki ekki aukið hagnaðarhlutdeild sína um meira en fimm prósentur í flestum greinum. Þó skera sig úr, í Bretlandi, veitufyrirtæki, olíu-, gas- og námufyrirtæki auk annarrar þjónustu. Í Evrópu skera sig úr sérhæfð þjónustufyrirtæki, byggingarfyrirtæki og olíu-, gas- og námufyrirtæki. Þessar greinar atvinnulífsins hafa þar aukið hagnaðarhlutdeild sína um meira en fimm prósentu.[c0582e]

Vandinn við orkuverðbólguna var að hún smitaðist yfir í allar aðrar greinar atvinnulífsins. Þannig getur verið að þó flest fyrirtæki í Bretlandi og Evrópu séu mögulega saklaus af því að hafa sjálf ýtt upp verðbólgunni með meiri hagnaði, þá er margt sem bendir til þess að aukin hagnaðarhlutdeild orkufyrirtækjanna ofan á gífurlegar orkuverðshækkanir vegna innrásarinnar í Úkraínu, sé búin að dreifa þeirri auknu hagnaðardrifnu verðbólgu út í og út um allt hagkerfið.

Lærdómurinn af þróun verðbólgunnar

Eftir því sem að verð hækkaði stöðugt meira í verðbólgu undanfarinna missera beindust spjótin að þeim sem hagnast á verðbólgunni. Sú deila sem fór af stað hefur aðeins dvínað samhliða því sem hægt hefur á verðbólgunni og hún hjaðnað. Nú þegar að rykið hefur sest og verðhækkanir nánast hætt þá er mikilvægt að gögnin séu rýnd til gagns.[c9d3fd]

Sumir segja að heimsfaraldur, innrásarstríð og stuðningur hins opinbera skýri verðhækkanirnar að baki verðbólgunni. Engin ástæða sé til að ætla að óeðlileg hagnaðarsókn fákeppnisdrifins rekstrar hafi átt þar nokkurn hlut að máli. Það er hins vegar gagnlegra, segir í Financial Times fyrir viku síðan, að reyna að skilja betur hvað liggur að baki hugmyndunum um græðgisverðbólguna, hagnaðarverðbólguna eða seljenda drifnu verðbólguna. Það sem liggur að baki er ekki það að misræmi eftirspurnar og framboðs hafi ekki skipt máli, heldu að sterkir kraftar fyrirtækjanna hafi fest það misræmi í sessi, eða haldið því óeðlilegu og óeðlilega lengi.

Það að sannanir skorti fyrir óeðlilegri hagnaðaraukningu fyrirtækja þýðir ekki að sannað sé að um hana sé ekki að ræða

Til dæmis hafa Isabella M. Weber og Evan Wasner bent á að aðfangakeðjuvandræði hafi dregið úr afli samkeppninnar með því að sum fyrirtæki voru ófær um að mæta eftirspurn.[97c9a8] Þau fyrirtæki sem gátu fengið aðföng nýttu það til að hækka verðlag. Þegar að fólk býr við verðbólgu ástand þá minnkar aðhaldið sem neytendur veita og gerir það fyrirtækjum auðveldara að halda hækkunum áfram og verði of háu.

Eins og dregið hefur verið fram með rannsóknum Englandsbanka[badffc] þá liggur hækkun fjármögnunarkostnaður (e. unit capital cost) fyrirtækja til grundvallar tveimur þriðju hlutum af heildar verðbólgunnar (ekki neysluverðsvísitölu) í Bretlandi og á Evrusvæðinu árið 2022 en um fjórðungs hluta í Bandaríkjunum. Sá aukni kostnaður fjármagnsins er að sjálfsögðu tilkominn af fleiri þáttum en hagnaðinum einum saman segir í Financial Times einnig.

Víxlverkun vaxta- og verðhækkana

Fyrirtækin virðast samkvæmt bandarískum rannsóknum hafa hækkað verð vegna væntinga um að framtíðarkostnaður væri á uppleið en það þarf ekki að vera græðgisverðhækkun eða ætlað til að hækka hagnað. Andsvarið við þessum rökum er samt sem áður að tölfræðileg tengsl (e. correlation) greina ekki hvort að markaðsyfirburðir hafi áhrif og skipti máli. Það að sannanir skorti fyrir óeðlilegri hagnaðaraukningu fyrirtækja þýðir ekki að sannað sé að um hana sé ekki að ræða.

Viss faraldur af lélegum rökvillum hefur orsakast af verðbólgubálinu, samkvæmt Financial Times,[498fbe]því áhangendur peningamagnskenningarinnar sáu loks sannanir fyrir kennisetningu sinni sem ekki hafði staðist próf raunveruleikans í nokkur ár þar á undan. Niðurstaða blaðsins um græðgisverðbólguna sem nú liggur fyrir er að þegar fyrirtæki leitast við að hámarka hagnað sinn þá eru sum fyrirtæki (sérstaklega þau sem búa við litla samkeppni eða eru á fákeppnismarkaði) sem stuðla að því að kostnaðaraukningar vegna óvæntra atburða dreifast um hagkerfið. Því þarf að fylgjast áfram með hagnaðardrifinni verðbólgu í stað þess að vanmeta hana og halla sér bara að gamalgrónum frösum um víxlverkun launa og verðlags.