Ímyndaðu þér að þú standir úti á stjörnubjartri nóttu í Suður-Frakklandi og skyndilega taki himintunglin að hnita hringi fyrir ofan þig. Næturhiminninn væri ekki lengur svarblátt tóm, heldur minnti frekar á úthaf fullt af galsa brimrótsins. Þetta er tilkomumikil sýn. Hvað værir þú til í að greiða fyrir þessa upplifun?
Vísbendingar eru uppi um að þú sért ekki einn um að vera tilbúinn að opna veskið fyrir einmitt það augnablik sem Van Gogh skóp í sínu frægasta listaverki, De Sterrennacht, árið 1889. Svokallaðar alltumlykjandi upplifanir, immersive experiences, hafa verið að sækja verulega í sig veðrið á listmarkaði. Spurningin sem hvílir á allra vörum er; hvort framlag einkaframtaksins til myndlistarneyslu almennings sé af hinu góða? Er upplifunarbransinn að tæma opinberu listasöfnin í stærstu borgum heims af gestum sínum, eða einfaldlega að stækka kökuna?
Myndlist í almannaþágu
Lykilatriðið í opinberri skilgreiningu Alþjóðaráðs safna, ICOM, er að söfn séu óhagnaðardrifnar[1] stofnanir sem „þjóni samfélaginu“ með fjölbreyttum hætti. Þær listasýningar, sem farið hafa sigurför um heiminn og bjóða endurnýjaða upplifun af helstu verkum listasögunnar, standast því ekki kríteríu ICOM á nokkurn máta. Þær eru hagnaðardrifnar, hafa ekki formlegt almannaþjónustuhlutverk, og hafa engum skyldum að gegna að mynda safneign. Þetta eru ekki söfn, þetta er afþreyingariðnaður.
Um er að ræða ýmist fasta- eða farandsýningar, sem bjóða gestum inn í stór rými sem eru tekin alfarið undir eitt listaverk með ljósvörpum úr nokkrum áttum. Þannig er vatnaliljugarði Claude Monet varpað upp í raunstærð, vatninu undir brúnni gefinn hægur straumur, og úr hátölurum ómar fuglasöngur eða froskakvak til að hámarka upplifun áhorfandans. Frumverkið er olía á striga í hlutföllunum 92x73 cm, og það er vandséð hvort það standist lifandi ljósverkinu snúning. Svar við þeirri spurningu veltur alveg örugglega á því hvort áhorfandinn er 14 ára unglingur, eða 44 ára háskólaprófessor.
Almenningi virðist að minnsta kosti standa á slétt sama um formlegar skilgreiningar á söfnum og hlutverki þeirra. Aðsóknartölurnar sýna að fólk er tilbúið að greiða ríflega fyrir upplifun sem listasöfn geta ekki veitt. Tölurnar tala sínu máli; helstu söfn Evrópu hafa ekki náð sér á strik, hvað aðsókn varðar, eftir Covid. Listasöfnin standa þar hallari fæti en náttúru- eða söguminjasöfn og virðast eiga erfiðara með að ná vopnum sínum aftur. Sé horft til smærri safna er útlitið enn svartara. Nýbirt könnun á meðal breskra safna og gallería, með færri en 100.000 gesti árlega, sýnir að þrjár af hverjum fimm stofnunum óttast að þurfa að loka vegna lélegrar aðsóknar og innkomu. Tæplega 60% þeirra segjast enn, árið 2025, ekki hafa náð sér af eftirköstum heimsfaraldursins.
Kakan stækkuð
Á sama tíma, um og eftir Covid, hefur upplifunarbransanum vaxið fiskur um hrygg. Hinn virti myndlistarfjölmiðill The Art Newspaper taldi um 100 stofnanir árið 2019 sem byðu gestum alltumlykjandi listaupplifun, en uppfærði töluna í ríflega 350 fyrir lok árs 2024. Miðaverð, sem er jafnan niðurgreitt í hefðbundnum opinberum listasöfnum, er oftar en ekki samkeppnishæft
Árið 2023 skákaði upplifunarrisinn Outernet í London, fyrirtæki í eigu fasteignaþróunarfélagsins Consolidated Developments Ltd, sjálfu British Museum í gestafjölda þegar það tók á móti 6,25 milljónum gesta á sínu fyrsta starfsári. Þess má geta að aðgengi að báðum þessum stofnunum, Outernet og British Museum, er gestum og gangandi ókeypis.
Atelier des Lumiéres
