Árið 1974 spurði Gylfi Gíslason myndlistarmaður Ragnar í Smára að því hvað hann hafi ætlaði sér að verða þegar hann var að alast upp. „Ég ætlaði mér alltaf að verða prestur,“ svaraði Ragnar enda hefði hann sem strákur haft mikinn áhuga fyrir trúmálum og kirkjuferðum. „Og hvað kom til að þú gerðir ekki alvöru úr þessu?“ spurði Gylfi. „Vegna þess að mér fannst vera meiri þörf að koma upp frjórri kaupmannastétt,“ útskýrði Ragnar. Umræddu viðtali var útvarpað í tilefni af sjötugsafmæli þessa litríka iðnrekanda og um þessar mundir er ástæða til að minnast 120 ára afmælis hans. Ragnar leitaði nefnilega ýmissa leiða til að frjóvga kaupmennsku sína og annarra og má enn margt af honum læra.

Smjörlíki, sápa og brennisteinn

Einar Ragnar Jónsson, eins og hann hét fullu nafni, fæddist í Mundakoti á Eyrarbakka 7. febrúar 1904 og átti ekki langt að sækja athafnasemina. Faðir hans, Jón Einarsson, var bóndi, útgerðarmaður og hreppstjóri. Það var hins vegar móðirin, Guðrún Jóhannsdóttir, sem kenndi Ragnari að meta bókmenntir og konurnar á hinu hálfdanska menningarheimili Húsinu þar í bænum sem kynntu hann fyrir tónlist og myndlist.

Að lokinni útskrift úr Verzlunarskólanum 1922 hóf Ragnar störf sem sölumaður hjá Smjörlíkisgerðinni sem hafði verið stofnuð af Gísla Guðmundssyni gerlafræðingi ásamt fleirum þremur árum fyrr. Þangað réði sig líka annar ungur maður með viðskiptavit og menningaráhuga, Þorvaldur Thoroddsen, en afi hans var Jón Thoroddsen sýslumaður, höfundur skáldsagnanna Pilts og stúlku og Manns og konu. Á meðan Ragnar fór gjarnan með himinskautum þótti Þorvaldur „með afbrigðum ósérframtrönulegur maður,“ svo vitnað sé til orða Halldórs Laxness.

Við andlát Gísla gerlafræðings árið 1928 keyptu Þorvaldur og Ragnar Smjörlíkisgerðina. Hafði hvorugur þeirra náð þrítugsaldri og voru þeir ómeðvitaðir um að heimskreppan væri á næsta leyti. Reksturinn við Veghúsastíg 7 dafnaði engu að síður í höndum þeirra á fjórða áratugnum og í stríðsbyrjun var verksmiðjan orðin að þrjátíu manna vinnustað sem framleiddi ekki aðeins Smára-smjörlíki og Bláa borðann heldur líka hreinlætis- og snyrtivörur undir merkjum sápugerðarinnar Mána.

Seint á fjórða áratugnum tóku þeir félagar einnig þátt í að byggja upp brennisteinsvinnslu í Mývatnssveit ásamt Jóni Erlendssyni Vestdal en sú vegferð var kostnaðarsöm og endaði illa. Fyrsta verksmiðjuhúsið var smíðað úr timbri og brann, það næsta var steypt upp á skömmum tíma og sprakk en í þriðju tilraun, eftir viðgerð á húsinu, bráðnaði bræðslupotturinn. Vegna ástandsins í Evrópu var útilokað að panta nýjan pott að utan og fór svo að námuvinnsluleyfið rann út og fékkst ekki endurnýjað að stríði loknu.

Tímabundin trú á sigur kommúnismans

Þátttaka Ragnars í lista- og menningarlífinu hófst líka á fjórða áratugnum. Árið 1932 stofnuðu þeir Þorvaldur, ásamt tíu öðrum, Tónlistarfélag Reykjavíkur sem var bakjarl Hljómsveitar Reykjavíkur og Tónlistarskólans í Reykjavík. Félagið skipulagði einnig ýmsa tónlistarviðburði í bænum, þar með talið óperettusýningar og stóra kórtónleika, og stóð að heimsóknum þekktra erlenda listamanna til landsins. Tólfmenningarnir í stjórninni voru gjarnan kallaðir postular en Ragnar var formaður félagsins frá upphafi til æviloka. Frá og með árinu 1936 var hann einnig virkur þátttakandi í íslenskri bókaútgáfu.

Til að byrja með starfaði Ragnar með helsta menningarpáfa vinstri manna, Kristni E. Andréssyni, að útgáfu á vegum Rauðra penna, Heimskringlu og Máls og menningar. Reynsla iðnrekandans við að selja smjörlíki og sápu nýttist vel á nýjum vettvangi. Honum fannst t.d. kjörið að selja bækur þeirra í Kaupfélagi Reykjavíkur og nágrennis sem sósíalistar ráku og var með tíu útsölustaði á suðvesturhorninu. Það má líka greina handbragð Ragnars á myndskreyttum auglýsingabæklingi um Halldór Kiljan Laxness sem Heimskringla dreifði til almennings þegar þriðja bindi Heimsljóss kom út 1939. „Halldór er þegar, þótt ungur sé, kominn í tölu fremstu skálda, sem nú eru uppi,“ sagði þar meðal annars. Sama ár keypti Ragnar prentsmiðjuna Víkingsprent, bæði til að prenta nýjar bækur og tryggja útgáfuna á Þjóðviljanum, pólitísku málgagni sósíalistaflokksins.