Það er margt áhugavert í nýbirtri fjármálaætlun hins opinbera fyrir árin 2025 til 2029. Af því tilefni er tilvalið að skoða nokkrar algengar fullyrðingar úr þjóðmálaumræðunni um fjármál og umsvif og stöðu ríkissjóðs eða hins opinbera, þ.e. ríkis og sveitarfélaga.
Oft er t.d. fullyrt að vöxtur opinberra umsvifa sé gríðarlegur. Líklega er besti mælikvarðinn á þetta heildarútgjöld hins opinbera í hlutfalli við vergra landsframleiðslu. Á þennan mælikvarða jukust opinber umsvif verulega allt frá 19. öld og út þá 20. en síðan hefur ekki verið nein leitni til aukningar. Útgjöldin voru 45% af vergri landsframleiðslu um aldamótin og 45% í fyrra. Jukust í hruninu og svo aftur í Covid en það gekk í báðum tilfellum til baka.
Annar mælikvarði á umsvif hins opinbera sem hægt væri að styðjast við er samneysla, þ.e. kaup hins opinbera eða framleiðsla á ýmiss konar vörum og þjónustu. Undir það falla m.a. rekstrarkostnaður mestalls heilbrigðis- og menntakerfisins og fjölmargir smærri liðir en ekki t.d. millifærslur í gegnum almannatryggingar. Sé samneysla sem hlutfall af vergri landsframleiðslu skoðuð sést enn skýrar að því fer fjarri að umsvif hins opinbera vaxi hraðar en hagkerfið. Þetta hlutfall var 22,7% í fyrra en varð hæst 28,8% árið 1995. Það hefur sem sé farið lækkandi í tæpa þrjá áratugi en fór vaxandi til þess tíma. Samneysluhlutfallið er svipað nú og fyrir fjörutíu árum, í upphafi níunda áratugarins. Mynd 1 dregur þetta vel fram.
Skuldir hins opinbera
Þá er stundum fullyrt að skuldastaða ríkisins eða hins opinbera sé ósjálfbær eða stórhættuleg. Nú eða að ríki og sveitarfélög séu að sökkva vegna vaxtabyrði. Þessi ótti er sem betur fer ástæðulaus. Hér verður fyrst að hafa í huga að í fjárlögum og uppgjörum er reiknað með nafnvöxtum en ekki tekið tillit til þess að verðbólgan rýrir skuldirnar. Réttara væri að horfa til raunvaxta. Það snarlækkar mældar vaxtagreiðslur.
Síðan verður að hafa í huga að ríkið og raunar einnig sveitarfélög eiga verulegar eignir sem skila tekjum. Má þar sérstaklega benda á tvo banka og orkufyrirtæki. Allt frá hruni hafa eignatekjur hins opinbera samsvarað u.þ.b. 80% af vaxtagjöldum þess, nokkuð sveiflukennt frá ári til árs þó. Mynd 2 sýnir þetta.
Þegar rætt er um nauðsyn þess að selja eignir ríkisins, svo sem banka og jafnvel Landsvirkjun, til að lækka skuldir og þar með vaxtagreiðslur verður að horfa til þess að eignirnar skila verulegum tekjum. Afkoma hins opinbera versnar augljóslega ef það selur eignir og greiðir upp skuldir með afrakstrinum og missir vegna þess af meiri tekjum en það sparar í vaxtagreiðslum. Það geta þó vitaskuld verið …
