Ein mikilvægasta grundvallarstoð og stytta að baki evrunnar, sem varð tuttugu og fimm ára núna í upphafi ársins, var Jacques Delors, fyrrum kristilegur sósíalisti og fjármálaráðherra Frakklands árin 1981-1984. Hann lést á annan dag jóla, 98 ára gamall.

Delors nefndin fræga, skilaði skýrslu árið 1989 til leiðtogaráðs ESB (European Council, EUCO), sem lagði grunninn að því að evrópska myntsambandið (EMU) leiddi til stofnunar evrópska seðlabankans (ECB) og evrunnar, hins sameiginlega gjaldmiðils sem orðin er ein af megin myntum heims.

Jacques Delors hafði verið embættismaður í franska seðlabankanum frá nítján ára aldri í átján ár og starfað svo í áætlunarstofnun Frakklands eftir það og varð síðan Evrópuþingsmaður í tvö ár áður en Mitterrand kallaði hann heim til að verða fjármálaráðherrann sem sneri frönskum efnahag á þremur árum. Hann varð síðan forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins í áratug, frá 1985-1995 og líklegast áhrifamesti leiðtogi sambandsins frá upphafi þess árið 1957.

Einkennilegur bakgrunnur

Afi hans og amma voru bændur í suðurhluta Frakklands og faðir hans sendill í seðlabankanum franska í París, þar sem hann sjálfur hóf störf á unglings aldri. Hann naut ekki háskólamenntunar, sem oft var núið honum um nasir. Frami hans byggðist á vinnusemi, gáfum og góðum lærifeðrum og yfirmönnum sem sáu hæfileika hans. Snilld hans fólst meðal annars í pólitískri taktík sem eflaust er aðeins hægt að læra á göngunum en alls ekki í fræðibókum. Á ungdómsárum stofnaði hann bæði klúbba og tímarit þar sem hugmyndafræði frá hægri og vinstri var stefnt saman til rökræðu, samræðu og sameiginlegrar úrlausnar.

Hann var hugsuður af stærðargráðu sem sjaldan sést segir í grein Financial Times og hans verður minnst sem eins hæfileikaríkasta, framsýnasta og einnig sundurlyndandi leiðtoga eftirstríðsára Evrópu. Árangur hans er að hafa verið helsti höfuðsmiður hins sameiginlega evrópska markaðar, með fjórfrelsinu fræga, sem fól í sér ekki aðeins frjálst flæði vöru, þjónustu og fjármuna heldur einnig fólks. Lögin sem lögðu grunninn að markaðinum voru hápólitískt verkefni, samþykkt 1986 og tóku gildi 1987. Þau voru miklu einfaldari og sterkari heldur en Maastricht sáttmálinn frægi frá 1992 sem valdið hefur miklum deilum og enn meiri vandræðum.

Áætlunin um evruna var gölluð

Frægt er einnig þegar að Delors móðgaði illilega sinn helsta andstæðing í Evrópu, þó þau hafi unnið mjög vel saman árin áður, Margréti Thatcher. Það var með ræðu árið 1988 hjá samtökum breskra verkalýðsfélaga, þar sem hann hvatti til aukinna réttinda tilhanda evrópskum verkalýð bæði varðandi sameiginlegan samningsrétt, ævimenntun og fulltrúa launþega í stjórnum fyrirtækja.

Dæmin um sköpunarkraftinn í óvenjulegum hugmyndum Delors var til dæmis þegar að hann valdi sem forseti framkvæmdastjórarinnar að veðja á að besta leiðin til að snúa frá stöðnunarferli sambandsins væri að byggja upp hinn sameiginlega evrópska markað.

Annað dæmi var þegar hann krafðist sjálfstæðis seðlabankans frá pólitískri stjórnun, en það var alls ekki viðurkennd grundvallarregla á þeim tíma, þú hún sé orðin það nú til dags. Vissulega voru vandkvæði sem komu í ljós við innleiðingu áætlunarinnar um evruna, enda ekki oft sem nýir gjaldmiðlar eru búnir til. En gallarnir voru ekki allir Delors að kenna. Suma þeirra sá hann fyrir, aðra ekki, ekki frekar en flestir aðrir. Ýmsir gallanna hafa verið lagfærðir, í tengslum við krísur á umliðnum árum. Nokkurn veginn í samræmi við það sem Delors lýsti sem kjarnanum í þróun hugmyndarinnar um sameinaða Evrópu, eftir því sem hægt væri á hverjum tíma.

En þegar að evrukrísan stóð sem hæst 2009 var Delors ekki bjartsýnn á að það tækist að bjarga henni. Hann vitnaði til ítalska heimspekingsins Antonio Gramsci þegar hann sagðist vera eins og hann, með svartsýni vitsmunanna en bjartsýni viljans. Viljinn til að bjarga Evrunni, kom ekki fram fyrr en eftir nokkurra ára ríkisskuldakrísu frá 2010. Þegar að annar Ítali, Mario Draghi sagðist myndu gera það - sem honum tókst með frægri ræðu í London sumarið 2012 - sem seðlabankastjóri Evrópu.

Jacques Delors sagði Charles Grant ævisöguritar sínum í niðurstöðu hennar fyrir þrjátíu árum að ef Evrópubúum tekst að sameina efnahagslega, diplómatíska og hernaðarlega krafta sína þá muni þeir standa jafnfætis stórveldunum og ná að hafa mildileg en mikil áhrif til umbreytinga á heiminn.

Efnahagslega heimspeki Delors þegar hann var forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins var að hin efnahagslega umgjörð þyrfti að byggjast á þremur grunngildum: Samkeppni sem að örvar, samvinnu sem styrkir og samstöðu sem sameinar kraftana.

Tregablandna leiðin til evrópskrar samþættingar

Daginn eftir annan dag jóla 2023 dó annar stórmerkilegur fyrrum evrópskur fjármálaráðherra, Wolfgang Schäuble. Í raun og veru voru þeir Jacques Delors erkitýpur hins þýska og franska fjármálaráðherra, samkvæmt góðri greiningu David March í upphafi ársins. Þeir höfðu báðir mikilvægu hlutverki að gegna í endursköpun Evrópu eftir að kaldastríðinu lauk og Þýskaland varð sameinað að nýju 1989-1990 sem átti mikilvægan þátt í myndun evrópska myntsambandsins og síðan evrunnar hins sameiginlega evrópska gjaldmiðils.

Wolfgang Schäuble var fjármálaráðherra Þýskalands árin 2009-2017. Hann sat á þýska þinginu í yfir hálfa öld, sem er lengsta þingseta frá upphafi þess árið 1848 og var hann við andlátið líklega reyndasti stjórnmálamaður Evrópu.

Schäuble er hve þekktastur fyrir harðlínustefnu sína sem fjármálaráðherra í ríkisskuldakrísunni í Evrópu árin 2010-2015 sem næstum hafði leitt til endaloka sameiginlega gjaldmiðilsins. Það olli mikilli gagnrýni bæði frá suðlægari löndum álfunnar en einnig frá Obama Bandaríkjaforseta. Þrátt fyrir ómöguleika hugmyndarinnar, þá trúði Schäuble því alveg fram í andlátið að það hafi verið rétt tillaga frá honum sjálfum að Grikkland myndi ganga úr Evrusamstarfinu, eða taka margra ára pásu, árið 2011.

Samdráttarsveltistefnan (e. austerity) og skuldabremsan (þ. schuldenbremse) þýska hefur nú leitt til þess að niðurstaða stjórnlagadómstólsins í Karlsruhe í nóvember 2023 hefur komið efnahag landsins í enn meiri vanda og traktorum ríkisins til höfuðborgarinnar og stífla þeir götur Berlínar í stað þess að plægja akrana.

Ríkisstjórnin var þvinguð til að draga úr útgjöldum, meðal annars til bænda, vegna dómsniðurstöðu æðsta réttarins um ólöglegar viðbætur og skilgreiningar opinberra skulda, útfrá hinum sérstöku ákvæðum stjórnarskrárinnar.

Úrskurður dómaranna í stjórnlagadómstólnum, um ólögmæta efnahagstefnu, sem Schäuble var vafalaust ánægður með, hefur nú leitt til pólitískra vandræða sem að enginn virðist ráða við að leysa. Samhliða því að efnahagslegur samdráttur Þýskalands stefnir í að verða sá mesti í Evrópu í fyrra samkvæmt nýjustu tölum hagstofunnar þar og samkvæmt spá Alþjóðagjaldeyrissjóðsins (IMF) er landið hið lélegasta í hópi helstu efnahagsvelda heimsins.