Á tímum örar tækniþróunar standa menntakerfi frammi fyrir grundvallar breytingum og sumir vilja meina að skólakerfið bregðist ekki nógu hratt við og dragist aftur úr þróuninni. Á síðustu árum hefur sprottið upp fjöldi frumkvöðla og fyrirtækja sem þróa svokallaðar menntatæknilausnir, en það eru tæknimiðaðar leiðir til að bæta og breyta námi, kennslu og skipulagi skóla. Þrátt fyrir mikla grósku og hugvit, þá standa þessar nýju lausnir oft frammi fyrir hindrunum sem snúa að regluverki, fjárskorti og stefnuleysi sem leiðir til þess að kennarar og skólastjórnendur fá ekki að innleiða lausnir sem þau telja að myndu bæta kennsluna. Einnig má merkja ákveðna menningargjá milli skóla-, fræða- og frumkvöðlasamfélags sem veldur því að mikil ringulreið ríkir yfir gæðum lausnanna með tilliti til árangurs nemenda.

Í þessari grein verður varpað ljósi á menntatækni á Íslandi, hverjar helstu áskoranir og tækifæri eru og ekki síst, hvað þarf að gerast til að við nýtum tæknina betur, af ábyrgð og í þágu menntunar nemenda.

Menntatæknilausnir í íslenskum skólum

Tækni og menntun eiga langa samtvinnaða sögu. Greinarhöfundur vann til dæmis fyrir Námsgagnastofnun, sem var og hét, um síðustu aldamót að gerð gagnvirks kennsluefnis (e. E-learning) sem var aðgengilegt öllum skólum á vef stofnunarinnar. Þá leiddi Hildigunnur Halldórsdóttir tölvunarfræðingur og stærðfræðingur þróunarvinnu, fjölmargar stafrænar kennslulausnir litu dagsins ljós og það mætti líta á ritstjórana á þessum tíma sem frumkvöðla innan stofnunarinnar.

Kennarar og skólafólk á Íslandi þekkja líka vel sýningar eins og BETT (British Educational Training and Technology) sem er haldin í London ár hvert og fagnar nú 40 ára afmæli. Slíkir viðburðir hafa nýst skólafólki í gegnum árin til að kynna sér nýjar tæknilausnir og aðferðir og meta síðan hvort þær eiga erindi í skólana hér heima.

Á undanförnum árum hafa fleiri íslenskar lausnir komið fram í dagsljósið og rutt sér rúms bæði hérlendis og líka fengið athygli á heimsmælikvarða. Mentor sem núna heitir InfoMentor er líklega sú íslenska menntatæknilausn sem kemur fyrst upp í hugann hjá mörgum því hún er notuð í öllum grunnskólum á Íslandi. Flóran er þó mun breiðari því á Íslandi hafa orðið til sérhæfðar lausnir fyrir ólíkar námsgreinar og fjölbreyttar aðgengis- og inngildingaþarfir á undanförnum árum. Þar mætti fyrst nefna stærðfræðikennsluhugbúnaðinn Evolytes og aðstoðarkennarann Atlas Primer sem báðar hafa hlotið alþjóðlegar viðurkenningar innan menntatæknisenunnar. Önnur fyrirtæki og verkefni hafa sýnt sig þjóna mikilvægum þörfum innan menntakerfisins eins og atferlisþjálfunin hjá BeanFee, tungumálakennsla BaraTala í fullorðinsfræðslu og tónlistarkennsla hjá Moombix, og Læsir: Skólalausnir sem heldur utan um heimalestur svo nefnt sé aðeins brot af því sem er í þróun hérlendis. Þar að auki eru ýmis félög og fyrirtæki sem bjóða upp á þjónustu sem nýta menntatækni þótt varan sem sé seld sé síðan í formi þjónustu eða kennslu, þetta er oft að frumkvæði einstaklinga með nýskapandi viðhorf, hér má nefna Tónagull, Kunnáttu og Skóla í Skýjunum.

Erlendar menntatæknilausnir eru líka aðlagaðar og notaðar hérlendis eins til dæmis og Graphogame sem eru aðgengilegar öllu íslenska skólakerfinu í gegnum stuðning frá Miðstöð menntunar og skólaþjónustu, innleiðingin var styrkt og studd af einkaframtaki sjálfseignastofnunarinnar Andvara sem hefur einsett sér að stuðla að framúrskarandi menntakerfi á Íslandi.

Þá hafa gríðarlegar framfarir í máltækni gjörsamlega umbreytt raunveruleika margra nemenda, foreldra og kennara til dæmis með íslensku sem annað mál og fjölmörg stuðningskerfi hafa gefið nemendum með sérþarfir byr undir vængi og möguleika sem ekki hefðu verið mögulegir áður. Lausnirnar og hjálpartækin eru jafn fjölbreytt og þau eru mörg, og eru nýtt til að bregðast við alvarlegum áskorunum samtímans.

Í bígerð eru síðan svo margar menntatæknilausnir og það verður sérstaklega spennandi að fylgjast áfram með þróun þar sem leitast er við að nýta íslenska máltækni og gervigreind og sjá hvernig skóla-, fræða- og frumkvöðlasamfélag munu samnýta þekkingarheim sinn. Gleymum ekki að frumkvöðlastarf í þágu menntunar á sér líka stað innan veggja skólanna, en kennarar og aðrir eiga það líka til að þróa lausnir og námsgögn samhliða kennslu eða öðru menntatengdu starfi. Þá má teygja hugtakið um nýsköpun yfir í svokallaða notendanýsköpun sem verður æ áhugaverðari einmitt í takt við tækniframfarir.

Frumskógur – hvernig veljum við menntatækni?

Það er auðsýnt að mikill vilji og áhugi er til staðar hjá fjölbreyttum hópi fólks til að láta gott af sér leiða fyrir íslenska skólakerfið og gera íslenskum nemendum kleift að nýta sér það nýjasta og besta. Kennarar leitast við að halda sér upplýstum í síbreytilegum heimi, hugmyndasmiðir og frumkvöðlar reyna að skilja skólasamfélagið sem best til að smíða menntatæknilausnir sem nýtast í kennslu, og fræðifólk, sérfræðingar og fræðslufulltrúar leggja sitt af mörkum við þróun, innleiðingu og prófanir á nýjum lausnum og námsgögnum. Þrátt fyrir þetta virðist menntatæknilandslagið þó enn vera eins og frumskógur gagnvart mörgum kennurum og skólastjórnendum og einkafyrirtæki í menntatækni standa frammi fyrir kerfislægum hindrunum.

Í dag má finna yfirlit yfir kennsluhugbúnað sem hefur verið notaður í skólum á Íslandi síðustu ár á vef Sambands íslenskra sveitafélaga sem heitir „Áhættugreining kennsluhugbúnaðar“, eins og nafnið gefur til kynna þá einkennist greiningin af áhættumati og áherslumálum persónuverndar síðustu ár. Gefin er einkunn fyrir þrjú atriði: persónuvernd, samfélagsmiðlun og gagnameðhöndlun. Síðan er hægt er að flokka lausnir eftir skólastigi og námsgreinum. Vefsíðunni hefur ekki verið haldið almennilega við og því er óljóst hvort hugbúnaðinum sjálfum sé haldið við eða hvort hann hafi reynst vel eða ekki þar sem hann var nýttur. Þessi síða er því ágætis inngangsyfirlit en til þess að fá dýpri innsýn eða leiðbeiningar á ákveðnum menntatæknilausnum er betra að leita til einstakra sveitafélaga, kennara og menntavísindafólks.

Kópavogsbær hefur staðið framarlega að innleiðingu menntatæknilausna og veitt góðar leiðbeiningar og eins má benda á Mixtúru, sköpunar- og tækniver hjá Skóla- og frístundasviði Reykjavíkur sem halda reglulega námskeið og endurmenntun vegna nýrra tækja og lausna fyrir kennara. Fjarska eru samtök um fjarnám og stafræna kennsluhætti og SAFT veita fræðslu um netöryggi og stafræna borgaravitund.

Með tilkomu Samtaka íslenskra menntatæknifyrirtækja hefur umræðan einnig náð meira flugi, bæði er varað við því að skólarnir missi af lestinni en líka vakin athygli á því ítrekað að ýmislegt þurfi að breytast ef þessi iðnaður á að geta átt sér framtíð hér á landi, þ.e. ef við viljum geta þróað menntatæknilausnir á Íslandi.

Miðstöð menntunar og skólaþjónustu þróar ekki menntatæknilausnir í dag og ber heldur ekki ábyrgð á mati á þeim lausnum sem eru innleiddar í skólum. Hvort slíkum ferlum ætti að koma fyrir á miðlægu stigi verður ekki tekin afstaða til hér, en skortur er á skýrri sýn og stefnu frá menntayfirvöldum – bæði fyrir skólasamfélagið, sem á að geta notið þess besta sem þróað er, og fyrir þróunaraðila sem geta komið Íslandi á framfæri á alþjóðavettvangi í menntatækni.

Stefnumótun og umræðan um menntatækni á Íslandi

Nú árið 2025 bíður frumvarp hjá menntamálaráðuneytinu eftir umfjöllun þar sem áhersla er lögð á að námsgögn séu skilgreind á ólíku formi og greiða þurfi veginn til þess að fjölbreyttar lausnir séu í boði og fleiri sérfræðingar geti tekið þátt í að þróa námsgögn og selja til skólanna. Í samhengi við undirbúning þessa frumvarps hefur einnig verið bent á ítrekað að kostnaður per nemanda sem skólar hafa til ráðstöfunar hefur lítið breyst á undanförnum árum.

Fyrir utan notkun snjalltækja almennt má segja að umræða um menntatækni á Íslandi snúist helst um tvö atriði: persónuvernd og einokun í námsgagnagerð. Þessi mál hafa sett miklar skorður á innleiðingu nýrra menntatæknilausna í skólastarfi, enda er ferlið flókið, fjármögnun takmörkuð og aðgangur einkaaðila flókinn. Þrátt fyrir mikilvægi þessara mála er ljóst að umræðan þarf að víkka og þroskast; við þurfum að spyrja okkur hver geti metið það hvað er raunverulega gott fyrir nemendur þegar tæknin er nýtt í skólastofunni.

Horft á stóru myndina, í þágu menntunar til framtíðar

Þegar við náum að beina athyglinni frá fjármögnunarskorti, regluverki og persónuverndarmálum vakna alvöru spurningar um gæði menntunar og farsæld nemenda: hvað eykur gæði menntunar og hvernig eru ákvarðanir um gæði og nýtingu menntatækni teknar? Sumir vilja að kennarar hafi þetta hlutverk en til að tryggja áreiðanlegar og árangursríkar lausnir þurfa fleiri aðilar að koma að, meðal annars fræðafólk, rannsakendur og frumkvöðlar. Það þarf sterkt stuðningsumhverfi fyrir nýsköpun í menntun þar sem rannsóknir styrkja gæði og byggja undir traust.

Eins og komið hefur fram hér þá eru fjölmörg tækifæri til að bæta kennslu og nám, sérsníða námsefni að þörfum nemenda og auka aðgengi. En við verðum að hafa í huga að þegar ein lausn er valin er annarri hafnað og takmörkuðum tíma nemenda hefur verið ráðstafað á kostnað einhvers annars. Þess vegna er mikilvægt að leggja áherslu á faglegt mat og gagnrýna hugsun þegar ákvarðanir eru teknar. Það er ekki hægt að líta fram hjá því að þótt frumkvöðlum gangi gott eitt til þá einkennist þróun menntatæknilausna bæði af faglegum sjónarmiðum og markaðshagsmunum, þar sem skalanleiki getur verið mikilvægari en gæði. Það er brýnt að brúa bilið milli fræðafólks, rannsakenda, skóla og frumkvöðlafyrirtækja sem tala stundum sitt eigið tungumál og hafa ólíkar áherslur.

Menningarmunur milli þessara hópa er viss áskorun, en hann felur einnig í sér tækifæri. Með auknu samstarfi má byggja upp fjölbreyttari lausnir og auka gæði þeirra til þess að nýtast nemendum og kennurum betur. Þverfaglegt samtal þar sem bæði fræðileg rök og markaðsleg reynsla koma saman er grundvallaratriði til að velja bestu leiðirnar.

Það er skortur á skýrum ábyrgðaraðilum og samhæfingu í mati og innleiðingu menntatækni á landsvísu. Á meðan enginn ber ábyrgð á gæðum, persónuvernd eða samræmi tæknilausna við menntastefnu skapast ekki bara óhagræðing fyrir skólakerfið heldur líka óvissa og hindranir fyrir nýsköpunarfyrirtæki. Það þarf að byggja upp traust og samstarf milli skóla, háskóla, frumkvöðla og stjórnvalda til að tryggja að nýsköpun í menntatækni styrki menntun og samfélagið.

Við stöndum frammi fyrir einstöku tækifæri til að nýta tæknina til að þróa betra, fjölbreyttara og aðgengilegra menntakerfi. En til þess að nýta þessi tækifæri þarf heildræna stefnumótun, aukið fjármagn, gagnrýna hugsun og þverfaglegt samstarf. Því fylgir krefjandi vegferð þar sem nauðsynlegt er að hlusta á raddir fræðasamfélagsins, sem leggja áherslu á gagnreyndar lausnir og það sem raunverulega skiptir máli fyrir nemendur.

Of oft eru teknar yfirborðskenndar ákvarðanir eða þær teknar á hraðri ferð án nægrar rýni, en raunveruleg nýsköpun í menntatækni byggist á samræðu og samvinnu milli allra hagsmunaaðila. Nú er tími til kominn að við stígum fast til jarðar og tryggjum að gæði, aðgengi og réttlæti verði grundvöllur nýrra lausna svo að þær stuðli að betri menntun til framtíðar.

Þekkingardrifið nýsköpunarsamfélag verður ekki til af sjálfu sér. Það krefst þess að við hlustum hvert á annað, virðum ólíka sérfræðinga, byggjum upp traust milli stofnana og krefjumst þess að stjórnvöld forgangsraði verkefnum og fjármagni af ábyrgð. Þannig gæti brúin milli menntunar, rannsókna, stjórnsýslu og atvinnulífs orðið raunverulega í þágu menntunar nemenda okkar.