Hvers virði er vönduð bygging? Ekki bara bygging, heldur vönduð bygging. Bygging sem gleður vegfarendur, stendur um ókomna tíð og þjónar hlutverki sínu vel í þágu notenda, almennings og umhverfisins?

Viðfangsefni byggingargeirans eru víðfeðm og fjárfestingarnar eru stórar. Við viljum endingargóðar, fljótbyggðar, viðhaldslitlar og umhverfisvænar byggingar með góða innivist. Miðað við umræðu undanfarinna missera eru þetta áhersluatriðin.

Einstaklingar innan geirans, vísindafólk, hönnuðir og verkfræðingar hafa kallað eftir skýrara regluverki og auknum rannsóknum svo byggingar uppfylli sjálfsögð gæðaviðmið eins og dagsbirtu í íbúðum eða híbýli sem eru laus við myglu og rakaskemmdir.

Viðmið sem eru þekkt, rannsökuð og mælanleg og ætti að vera auðsótt mál að mæta ef vilji er fyrir hendi.

En er það nóg til að tryggja vandaðar byggingar? Krafan um fallegri og manneskjulegri byggð verður sífellt háværari og ætti að vera jafnsjálfsögð. Við höfum ekki efni á fleiri grænum gímöldum eða grámyglukössum.

Skapandi hlutverk arkitekta

Arkitektar eru í þeim hópi sem teljast til skapandi greina. Viðfangsefni þeirra eru fjölbreytt en öll miða þau að því að skapa betri lífsgæði fólks.

Jón Kristinsson, uppfinningamaður og arkitekt, kjarnaði viðfangsefnin ágætlega í viðtali í Víðsjá á dögunum þegar hann sagði að „arkitektúr er ekki bara að teikna hús, heldur svo margt annað. Arkitektúr er að vita hvar sólin kemur upp, hvernig þú athafnar þig við eldavélina, hvernig halda megi húsi hreinu og þurru, hvernig spara megi orku og skilja eitthvað eftir fyrir komandi kynslóðir.“^[1]

Hinn alþjóðlegi Feneyjatvíæringur í arkitektúr var opnaður í síðasta mánuði þar sem Ísland tók þátt í fyrsta sinn. Sýningarnar endurspegla viðfangsefni og áherslur arkitekta um allan heim. Félagsleg samskipti, loftslagsmálin, varðveisla og endurgerð bygginga voru meðal hugmynda, svo fátt eitt sé nefnt.

Fulltrúi Íslands, Arnhildur Pálmadóttir arkitekt og teymi hennar, Sap arkitektar, beisluðu kraft arkitektúrsins til að endurhugsa og móta nýja framtíð með verkefni sínu Hraunmyndanir. Verkefnið notar náttúrutengingar og arf okkar til að varpa ljósi á áskoranir framtíðarinnar og kerfisbreytingar sem þurfa að verða til að bregðast við þeim.

Í apríl á síðasta ári gaf menningar- og viðskiptaráðuneytið út skýrslu sem ber heitið „Framlag menningar og skapandi greina til verðmætasköpunar á Íslandi“.^[2] Í skýrslunni koma fram ýmsir fróðlegir molar og tillögur skýrsluhöfundar um hvernig megi styrkja enn frekar sköpun og menningu og auka verðmætasköpun. Hugverkaiðnaður er orðinn ein af fjórum meginstoðum útflutnings á Íslandi. Það hefur sýnt sig að fjárfesting í hugverki og skapandi iðnaði borgi sig.

Markaðsbrestur og verkkaup

Vinna arkitekta er bæði praktísk og skapandi en ólíkt mörgum skapandi greinum eru arkitektar oftast með skilgreindan verkkaupa sem þeir veita ákveðna þjónustu. Arkitektar gæta hagsmuna verkkaupa en hann hefur alltaf í huga og virðir hagsmuni þeirra sem munu nota og njóta verka hans, eins og segir í siðareglum Arkitektafélagsins.^[3] Takmarkið er alltaf að auka gæði mannlegs samfélags og umhverfis og til þess eru notaðar rannsóknir, rökhugsun, sköpun og tækni.

Í skýrslu menningar- og viðskiptaráðuneytisins er meðal annars fjallað um að menningarstarfsemi og sköpun búi við svokallaðan markaðsbrest. Sé markaðurinn látinn óáreittur, án aðkomu stjórnvalda, verður til minni og einsleitari menning.

Þennan markaðsbrest má skýra með hagfræðilega hugtakinu „jákvæð ytri áhrif“. Markaðsaðili, sem gæti verið húsbyggjandi, á erfitt með að taka tillit til jákvæðra ytri áhrifa skapandi vinnu á t.d. samfélagið í heild sinni eða aðra einstaklinga. Af hverju ættirðu að leggja vinnu og fjármagn í eitthvað sem einhver annar græðir á en gefur þér ekkert í vasann til baka?

Byggingar nýsköpunar

Það er forvitnilegt að máta þessa kenningu á uppbyggingu síðustu áratuga, sem jú markaðurinn hefur nánast alfarið séð um. Þó að arkitektar, því miður, komi ekki að hönnun allra bygginga í dag er það að hanna hús bæði skapandi og praktískt ferli.

Hér eru auðvitað ferlar og viðleitni yfirvalda til að tryggja gæði, styrkveitingar, stefnumótun, skýrslur og svo skipulagsferlar sem eiga að tryggja sjálfbæra nýtingu auðlinda og vandaða byggð sem mætti kalla jákvæð ytri áhrif byggðar.

Byggingarheimildir eru gefnar út innan ramma sem tekur mið af byggingarmagni, byggingarreit, hæð húsa og kannski tilmæli um efnisval og liti. Byggingarreglugerð tryggir að byggingin sé örugg, kröfur um brunavarnir uppfylltar, aðgengi fyrir alla og burðarvirki samkvæmt stöðlum. Allt nauðsynlegar kröfur og sjálfsagðar, en tryggja þær að við byggjum á forsendum góðs samfélags, til framtíðar, en ekki skjóts gróða uppbyggingaraðila?

Hver einasta bygging sem er byggð er framlag til samfélagsins, samfélags sem á rétt á heilsusamlegu umhverfi, umhverfi til félagslegra samskipta og umhverfi fyrir útiveru og yndisauka. Bygging sem verður að heimili fólks er, í flestum tilfellum, þeirra stærsta fjárfesting í lífinu.

Jákvæð ytri áhrif byggingar geta verið aðlaðandi og opin rými sem hvetja til félagslegra samskipta og búa til samkennd. Eða lágmarka sóun og draga úr orkunotkun, samfélaginu öllu til heilla. Jafnvel aukið verðmæti byggðar í kring með gróðri, birtu og fallegum arkitektúr sem gleður vegfarendur.

Hönnunargæði

Vönduð bygging selst líklega á sama verði og hvaða önnur bygging í dag, en það er annarra að borga gjaldið fyrir lélega byggingu sem gefur ekkert til umhverfisins.

Dóra Björt Guðjónsdóttir, formaður umhverfis- og skipulagsráðs Reykjavíkurborgar, lét orð falla á fundi á dögunum á þá leið að það væri áberandi þegar hún fær tillögur frá erlendum arkitektum inn á sitt borð, hversu skapandi ferli hefur verið gert hátt undir höfði með hugmyndavinnu um staðaranda og gæði þess sem fyrir er, áður en tillögur eru unnar. Sú vinna er sjaldséðari hjá íslenskum arkitektum og það má velta fyrir sér hvort því megi kenna um að þeir hafi minna svigrúm og séu undir meiri tímapressu.

Það væri óskandi að þörfin fyrir rannsóknir á rakaskemmdum og viðmiðum um birtustig væri óþörf og við gætum farið að ræða hvernig við viljum búa til fallega byggð og umhverfi fyrir mannlíf.

Það væri óskandi að skapandi vinna þyrfti ekki stöðugt að sanna gildi sitt og efnahagslegan ávinning, heldur gætum við gert þá sjálfsögðu kröfu að byggð væri falleg og mannvæn.

Of margt af því sem núna er byggt gerir í raun ekki ráð fyrir mannlífi eða gerir litla tilraun til að gleðja vegfarendur.

Niðurlag

Ef við höfum ekki svigrúm fyrir skapandi ferli og umræðu um hvernig umhverfi við viljum búa í virðist umræðan alltaf falla í þá gryfju að gamalt sé fallegt og nýbyggt sé ljótt. Eina lausnin er að draga fram drauga fortíðar til að mæta áskorunum framtíðar. Við þurfum að vera í opnu samtali við síbreytilegan heim, og með forvitni og þekkingu á aðstæðum og þróa þannig byggð í sátt við umhverfið. Við þurfum að gefa okkur tíma, til að gera betur.

Sama hvað við stimplum byggingar okkar með umhverfisvottunum, minnkum steypu eða tékkum í box grænna staðla – ef við höldum áfram að byggja ljót hús munu áhrif þeirra á loftslagið alltaf vera neikvæð.

Það er markaðsbrestur í skapandi ferli og rannsóknum á gæðum bygginga sem kallar á inngrip stjórnvalda. Hver er hvatinn til að gera betur? Væri hægt að ímynda sér skattaafslátt fyrir fallegan arkitektúr eða auknar byggingarheimildir ýti byggingin undir félagslegar athafnir?

Að byggja hús sem ekki eru vönduð er sóun á auðlindum jarðar á kostnað komandi kynslóða. En með því að byggja af metnaði og næmi fyrir umhverfinu, þá búum við til verðmæti, ekki aðeins fyrir núlifandi kynslóðir, heldur einnig þær sem koma síðar.