Forsagan

Stuttu eftir að láns-og-leigulögin, sem heimiluðu afhendingu vopna til Bretlands, voru samþykkt á Bandaríkjaþingi snemma árs 1941, sendi Franklin D. Roosevelt Bandaríkjaforseti bandaríska herafla til Íslands sumarið 1941 til að leysa af hólmi brezka herliðið, sem árið áður hafði hernumið Ísland í forvarnaskyni. Þannig hófst, nokkrum mánuðum fyrir árásina á Pearl Harbor í desember 1941, náið samstarf Bandaríkjanna og Íslands — hlutlauss, fullvalda ríkis í persónusambandi við danska kónginn. Þetta samstarf leiddi meðal annars af sér skjóta viðurkenningu Bandaríkjanna á þeirri ákvörðun Íslendinga að stofna lýðveldi 1944 að loknum endanlegum aðskilnaði frá Danmörku, sem þá var hernumin af nasistum og gat enga björg sér veitt. Samstarfið styrktist enn frekar 1949 þegar Ísland gerðist stofnaðili að Atlantshafsbandalaginu (NATO).

Náið varnarsamstarf landanna stóð óhaggað fram að einhliða brottför bandaríska hersins frá Íslandi 2006, þvert á mótmæli íslenzkra stjórnvalda. Þetta gerðist ári áður en Vladimir Pútín hélt tímamótaræðu sína á öryggisráðstefnunni í München 2007 og tveim árum áður en Rússland réðist inn í Georgíu 2008. Eftir innlimun Rússlands á Krímskaga 2014 hafa Bandaríkin smám saman endurnýjað herveru sína á Íslandi með reglubundnum heimsóknum herliðs frá NATO, þótt leynt hafi farið. Ísland hefur áfram reynzt traustur bandamaður í NATO.

Á brúnni milli Evrópu og Ameríku

Landfræðilega og menningarlega stendur Ísland í nánu sambandi við bæði Bandaríkin og Evrópu. Ísland hefur verið aðili að Fríverslunarsamtökum Evrópu (EFTA) frá 1970 og Evrópska efnahagssvæðinu frá 1995, sem — líkt og hliðstætt fyrirkomulag í Noregi og Liechtenstein — jafngildir í reynd „léttri“ aðild að Evrópusambandinu (ESB). Þetta þýðir að Ísland nýtur sem aðili að Evrópska efnahagssvæðinu (EES) margvíslegs efnahagslegs ávinnings og axlar jafnframt lögbundnar skuldbindingar sem EES-aðild útheimtir — þar á meðal eru frjálst flæði vöru, þjónustu, fólks og fjármagns milli aðildarríkja — en Ísland er þó ekki aðili að sameiginlegri landbúnaðar-, sjávarútvegs-, utanríkis- og öryggisstefnu ESB, viðskiptasamningum við ríki utan ESB eða samræmingu skattalaga; né heldur felur EES-aðild í sér skyldu til að taka upp evru sem lögeyri. Ísland, Noregur og Liechtenstein hafa engan atkvæðisrétt um löggjöf ESB.

Þótt norskir kjósendur hafi tvisvar hafnað aðild að ESB í þjóðaratkvæðagreiðslum (1972 og 1994), hefur Alþingi aldrei haldið þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-aðild. Skoðanakannanir sýndu nauman en stöðugan stuðning meiri hluta svarenda við ESB-aðild frá árunum eftir 1990 fram að fjármálahruninu 2008, þegar þeir sem báru höfuðábyrgð á hruninu heima fyrir reyndu að varpa ábyrgðinni á útlendinga, þar á meðal ESB. Þannig tókst innlendum sökudólgum um skeið að snúa almenningsálitinu gegn ESB-aðild. Þau sinnaskipti áttu eftir að ganga til baka. Nú þegar rykið eftir hrunið hefur sezt að mestu hafa nýlegar kannanir sýnt að meirihlutastuðningur kjósenda við aðild Íslands að ESB er kominn til skjalanna á ný. Þrátt fyrir það eru þó aðeins tveir af sex stjórnmálaflokkum sem nú eiga fulltrúa á Alþingi fylgjandi ESB-aðild.

Horfur á aðild að ESB

Gömlu röksemdirnar fyrir aðild eru enn í fullu gildi. Upptaka evrunnar myndi lækka vexti og draga úr verðbólgu. Þar eð ESB er langmikilvægasti viðskiptavinur Íslands myndi full aðild — þar með talin upptaka evrunnar — eyða gengisóvissu, draga úr viðskiptakostnaði og auka aðdráttarafl Íslands í augum erlendra fjárfesta, hvort heldur í litlum sprotafyrirtækjum eða stærri fyrirtækjum til dæmis í orkugeiranum eða sjávarútvegi. Með líku lagi fengi íslenzkt atvinnulíf greiðan aðgang að hinum gríðarstóra evrópska markaði, þar á meðal rétt til fjárhagsaðstoðar á erfiðum tímum — eins og til dæmis þeirri aðstoð sem Írlandi var veitt í fjármálakreppunni 2008.

Við þessi efnahagsrök má bæta stjórnmálarökum. Í fyrsta lagi myndi aðild að ESB auka valddreifingu og gagnkvæmt aðhald þar eð aðildarlöndum ber að deila fullveldi sínu hvert með öðru innan vel skilgreindra marka. Í annan stað er það almennt og yfirleitt hyggilegt að eiga aðild að þeim félögum þar sem flestir nánustu vinir og bandamenn eru fyrir í samræmi við þau sjónarmið sem leiddu Ísland inn í Sameinuðu þjóðirnar 1946 og NATO 1949.

Og nú bætist við nýtt sjónarmið sem sprettur af árásarstríði Rússa gegn Úkraínu. Ef Finnum og Svíum þótti skyndilega nauðsynlegt að ganga í NATO — eftir 75 ára hlutleysi — væri skynsamlegt af hálfu Íslendinga og Norðmanna, af hliðstæðum utanríkis- og öryggisástæðum, að ganga í ESB án frekari tafar til að þétta raðirnar á útjaðri Evrópu. Öryggi kallar á samstöðu. Þetta sjónarmið vegur þungt í ljósi þess að Bandaríkin virðast nú hika við skuldbindingar sínar gagnvart NATO.

Mynd 1 sýnir þróun kaupmáttar landsframleiðslu á mann á Íslandi frá 1990, borið saman við Bandaríkin og ESB. Myndin sýnir að það tók Ísland átta ár að jafna sig eftir hrunið 2008, borið saman við sjö ár í ESB og sex í Bandaríkjunum. Meðalvöxtur landsframleiðslu á mann yfir þetta 34 ára tímabil var nánast hinn sami: 1,5% á ári í ESB og á Íslandi, borið saman við 1,6% í Bandaríkjunum.

Enda þótt Evrópa standi Bandaríkjunum að baki mælt í landsframleiðslu á mann, stendur Evrópa Bandaríkjunum framar á ýmsum öðrum sviðum: Evrópubúar lifa að meðaltali þrem árum lengur, þeir búa við sterkara lýðræði, meiri borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, minni spillingu, meira jafnrétti, öflugra réttarríki og markvissari aðgerðir gegn loftslagsvánni. Efnahagsárangur er ekki allt. Margt annað skiptir máli líka.

Það er þetta sem laðar marga Íslendinga í auknum mæli að Evrópu, jafnvel þótt flest okkar vilji áfram halda uppi vinveittum samskiptum við Bandaríkin. Hér er engu ósamræmi til að dreifa. Skömmu eftir hrunið 2008, þar sem erlendir kröfuhafar jafnt sem innlend fyrirtæki og fjölskyldur urðu fyrir gífurlegu fjárhagstjóni, sótti nýkjörið Alþingi um aðild Íslands að ESB 2009. Viðræður hófust. Eftirsókn Íslands eftir aðild mátti að einhverju marki skilja sem afsökunarbeiðni — sem yfirlýsingu um að Íslendingar vildu framvegis lúta þeim aga sem fylgir ESB-aðild. Þegar húsið þitt stendur í björtu báli ber þér að gera nágrönnum þínum viðvart.

Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn (AGS) var kallaður til að hrinda af stað björgunaraðgerðum. Með lánum frá AGS, öðrum Norðurlöndum, Færeyjum og Póllandi tókst Íslandi að ná sér á strik. Efnahagsbatinn tók átta ár (Mynd 1); það er tíminn sem það tekur lönd yfirleitt að jafna sig eftir alvarlegar fjármálakrísur. Þegar batinn var hafinn 2013, komust aftur til valda þeir tveir stjórnmálaflokkar sem báru mestan hluta ábyrgðarinnar á hruninu. Utanríkisráðherrann skrifaði bréf til Brussel þar sem hann lýsti því yfir að Ísland drægi umsókn sína um aðild til baka — í þeirri trú að ráðherra gæti með bréfi fellt úr gildi ákvörðun Alþingis. Framkvæmdastjórn ESB brást við með því að fjarlægja Ísland hljóðlega af opinberum lista yfir umsóknarríki. Það gerðist síðan 2025, þegar ný samsteypustjórn hafði tekið við völdum (stjórn þar sem tveir flokkar af þrem styðja aðild að ESB), að forseti framkvæmdastjórnar ESB, Ursula von der Leyen, lýsti því yfir að Íslandi væri velkomið að hefja viðræður að nýju hvenær sem það þætti henta. Þar með mistókst tilraun fyrrverandi utanríkisráðherra til að draga aðildarumsóknina frá 2009 til baka án samráðs við Alþingi. Hefði tilraunin tekizt hefði Ísland þurft að hefja umsóknarferlið upp á nýtt frá grunni og afla samþykkis hvers einstaks aðildarríkis, þar á meðal Ungverjalands þar sem ríkisstjórnin er öll á bandi Rússa eins og sakir standa. Skemmdarverki var afstýrt.

Lýðræði, frelsi, réttarríki og fleira

Stefnumótun Íslands fram í tímann er að því leyti flókin að Ísland hefur á undangengnum árum orðið eftirbátur annarra Norðurlanda í ýmsum greinum, en þó ekki í landsframleiðslu á mann (Mynd 2). Skoðum fáein atriði:

• Á lista lýðræðisstofnunarinnar V-Dem Institute við háskólann í Gautaborg yfir 179 frjálslynd lýðræðisríki er Danmörk í fyrsta sæti, Svíþjóð í fjórða, Noregur í fimmta, Finnland í tólfta og Ísland í 21. sæti — skammt á undan Bandaríkjunum í 24. sæti. Þessi listi er nú ein helzta heimild fræðimanna um stöðu lýðræðis um heiminn.
• Freedom House hefur raðað löndum heimsins eftir frelsi og mannréttindum í bráðum 50 ár og þar er Finnland nú í fyrsta sæti (2025), Noregur í þriðja, Svíþjóð í fjórða, Danmörk í sjötta og Ísland í 22. sæti — skammt á eftir Þýzkalandi (21. sæti) en á undan Frakklandi (41) og Bandaríkjunum (57). Gögn fyrir ESB í heild eru ekki tiltæk.
• World Justice Project raðar 143 löndum eftir styrkleika réttarríkisins. Á lista þeirra fyrir 2025 eru Danmörk, Noregur, Finnland og Svíþjóð í fjórum efstu sætunum, Bandaríkin eru í 27. sæti, en Ísland er ekki á listanum þar eð mjög fámenn lönd eru ekki höfð með.
• Transparency International gefur út spillingarvísitölu (Corruption Perceptions Index) þar sem 180 ríkjum eru gefnar einkunnir og þeim er raðað. Á listanum fyrir 2024 eru Danmörk og Finnland í fyrsta og öðru sæti (minnst spillt), Noregur er í fimmta sæti, Svíþjóð í áttunda, Ísland í tíunda og Bandaríkin í 28. sæti.
• Samkvæmt World Inequality Database, sem er mikilvæg heimild um ójöfnuð í skiptingu tekna og eigna um heiminn, nam hlutdeild efsta hundraðshlutans í heildareign þjóðarinnar 2023 frá 18% upp í 27% á Norðurlöndunum fimm, borið saman við 27%–28% í Frakklandi og Þýzkalandi (gögn fyrir ESB í heild eru ekki tiltæk) og 35% í Bandaríkjunum. Í þessar tölur vantar þó tekjur og eignir sem faldar eru í skattaskjólum, miklar fúlgur fjár.

Þessar samanburðartölur kunna að varpa ljósi á endurvakið aðdráttarafl Evrópu gagnvart Íslendingum. Ef svo er, hvers vegna eru þá fjórir af sex stjórnmálaflokkum á Alþingi enn andvígir ESB-aðild? — enda þótt meiri hluti kjósenda styðji nú aftur aðild líkt og fyrir hrun. Vorið 2025 lýstu 44% svarenda yfir stuðningi við ESB-aðild, samkvæmt Gallup, 36% lýstu andstöðu og 20% sögðust vera á báðum áttum.

Hvað er um að vera? Ísland ber með sér, líkt og Bandaríkin, æ ríkari einkenni fáveldis (e. oligarchy) sem sýnir lýðræðislegum viðmiðum lítinn virðingarvott. Fávaldar Íslands, ólígarkarnir, eru nú flestir útvegsmenn, fáir að tölu, og hafa auðgazt og styrkzt í krafti ríflegra kvótaveitinga Alþingis — fyrst endurgjaldslaust frá miðjum níunda áratugnum og síðan gegn málamyndagjaldi frá 2002 — þótt sjávarauðlindir Íslands séu samkvæmt lögum sameign þjóðarinnar. Mannréttindanefnd SÞ úrskurðaði 2007 að kvótaúthlutun á Íslandi fæli í sér mismunun og bryti því gegn stjórnarskrá lýðveldisins og gaf ríkisstjórninni bindandi fyrirmæli um að binda enda á mismununina og greiða skaðabætur til sjómannanna tveggja sem höfðu kært brotin.

Ríkisstjórnin fylgdi ekki fyrirmælum nefndarinnar, en lofaði eftir hrunið 2008 nýrri stjórnarskrá sem myndi afnema mismununina í kvótakerfinu og tryggja mannréttindi. Í ljósi þessa loforðs leysti nefndin Ísland niður af króknum 2015 og lét málið niður falla. Með því að samþykkja nýja stjórnarskrá í þjóðaratkvæðagreiðslu 2012 með 67% atkvæða — og 83% stuðningi við ákvæðið sem kveður á um að auðlindir Íslands séu „sameiginleg og ævarandi eign þjóðarinnar“ — hafði þjóðin gert sitt. Hingað til hefur Alþingi þó ekki fullgilt vilja þjóðarinnar eins og hann birtist í þjóðaratkvæðinu. Aldrei fyrr hefur lýðræðislega kjörið löggjafarþing nokkurs staðar á byggðu bóli látið undir höfuð leggjast að fullgilda nýja stjórnarskrá sem meiri hluti kjósenda hefur samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu. Bandaríkjaþing samþykkti stjórnarskrána sem samin var á stjórnlagaþinginu í Fíladelfíu 1787 og síðan samþykkt — með naumindum! — af kjósendum í níu fylkjum af þrettán, án þess að breyta einu orði í textanum.

Fávaldarnir hér heima eru margir andvígir ESB-aðild þó að fyrirtæki þeirra geri upp í evrum. En þeir eru nú aftur komnir í minni hluta kjósenda í því máli. Þeir sjá ekkert athugavert við ójöfnuðinn sem felst í fiskveiðistjórninni og standa einnig margir með líku lagi gegn jöfnu vægi atkvæða. Þetta gera þeir til að tryggja fulltrúum dreifbýlis og sjálfum sér um leið völd á Alþingi langt umfram kjörfylgi á kostnað þéttbýlis, líkt og í öldungadeild Bandaríkjaþings, þar sem sami vandi leggst á þingstörfin af vaxandi þunga. Nýja stjórnarskráin, sem er enn í gíslingu Alþingis, kveður á um jafnt — ekki jafnara, heldur jafnt! — vægi atkvæða.

Að endingu

Til að nauðsynlegar lýðræðisumbætur nái fram að ganga á Íslandi þarf að hemja fávaldana og skerða ofurvald þeirra í þjóðlífinu svo að allir nái að sitja við sama borð og Ísland nái aftur máli meðal Norðurlanda. Íslendingar standa ekki einir frammi fyrir slíkum vanda.