Töluvert hefur verið fjallað um framlag menningar og skapandi greina hér á landi undanfarin misseri. Færð hafa verið rök fyrir því að listir skili arðsemi sem hafi bein áhrif á hagkerfið, ekki síst þegar horft er til afleiddra áhrifa.[ab5b25] Af því mætti draga ýmsa lærdóma, meðal annars þann að listmenntun sé skynsamleg fjárfesting.

Í þessari grein er sjónum hins vegar beint að þeirri hæfni sem þjálfuð er í listnámi í samhengi við þróun háskólamenntunar og hugmynda um framtíðarhæfni. Í heimi sem einkennist af sjálfvirkni, háu flækjustigi og örum breytingum eru það einmitt þeir hæfniþættir sem listnámið ræktar – forvitni, gagnrýnin hugsun, tilfinningagreind, aðlögunarhæfni og hæfileikinn til að ímynda sér hið nýja og óþekkta – sem geta gagnast atvinnulífinu til þess að mæta áskorunum samtímans.

Listnám – hvað er það?

Þegar talað er um listnám almennt eru fjölmargar ólíkar tegundir sköpunar og listgreina sem koma til greina. Innan listaháskóla eru þær gjarnan flokkaðar í skapandi listir, sviðslistir, og hönnun. Þessar kjarnagreinar tengjast síðan öðrum tækni- og fræðigreinum innan háskólanna s.s. ritlist, listkennslufræði og arkitektúr.

Óþarft er að færa rök fyrir gildi lista og listmenntunar í sjálfu sér, en öll njótum við lista og hönnunar í okkar daglega lífi. Þær veita okkur dýpri skilning á mennskunni, efla samkennd, næra ímyndunaraflið og bjóða okkur ný sjónarhorn á heiminn og okkur sjálf.

Frá síðustu aldamótum hefur háskólamenntun á sviði lista farið í gegnum umfangsmiklar breytingar og endurnýjun. Í stórum dráttum hefur listnámið þróast frá sérhæfðum og oft og tíðum einangruðum akademíum og sérskólum til þess skipulags sem almennir háskólar búa við. Lögð er áhersla á samræmingu við annað háskólanám bæði, hvað varðar uppbyggingu námsstiga (BA, MA og PhD), rannsóknir og ekki síst á gæði náms og kennslu.

Hvað er lært í listnámi?

Lítum á nokkrar lykilgreinar listanna og skoðum dæmi um þá margvíslegu hæfni sem þar er þjálfuð og kann að nýtast atvinnulífi og samfélagi í víðari skilningi en hinum listræna og innan fagsins sjálfs.

Tónlistarnám krefst mikils aga, hlustunar, samhæfingar og samvinnu. Með hljómsveitarvinnu, spuna og túlkun þróast seigla, næmi og rauntímaviðbrögð. Í sviðslistum er þjálfaður skilningur á rými, tjáningu, mannlegri hegðun, hugrekki, nærveru, samkennd og samvinnu. Leikstjórn þjálfar skipulagshæfni, framsetningu persónulegrar sýnar og samskiptafærni. Sviðslistafólk lærir að byggja traust innan hópa og miðla hugmyndum á áhrifaríkan hátt. Í kvikmyndagerð er myndræn frásögn þjálfuð, áhersla á teymisvinnu og farið yfir framleiðsluaðferðir, allt frá fjárhagsáætlunum og fjármögnun að skipulagi og framkvæmd.

Myndlistarnám styrkir hugmyndavinnu, persónulega sýn og gagnrýna hugsun, greiningu og skynjun. Myndlistarfólk lærir að vinna sjálfstætt til lengri tíma, skapa sér sérstöðu og setja fram hugmyndir á nýstárlegan eða óhlutbundinn hátt og vinna með nýjustu miðla. Í hönnunargreinum er ábyrg, gagnrýnin og notendamiðuð nálgun við val á efni og aðferðum þjálfuð. Og kenndar eru aðferðir til að kjarna viðfangsefni og finna nýjar lausnir. Arkitektúr leggur áherslu á fagurfræði, jafnrétti, sjálfbærni og gagnrýna hugsun við mótun samfélags, borgar eða náttúru. Námið þjálfar m.a. sköpunargáfu, tæknilega færni og samfélagslega ábyrgð, rýmishugsun, sjálfbærnivitund, teymisvinnu og hæfni í að hanna innan ákveðinna takmarkana.

Sú hæfni sem þjálfuð er innan listnámsins getur augljóslega einnig nýst vel í forystu, markaðssetningu, skipulagi og stefnumótun fyrirtækja og stofnana. Hún er einnig lykilhæfni til þess að takast á við áskoranir samtímans með skapandi lausnum í störfum þar sem þörf er á sjálfstæðum greinandi vinnubrögðum og nýstárlegri framsetningu hugmynda.

Ofangreindri upptalningu er að sjálfsögðu ekki ætlað að vera tæmandi lýsing á jákvæðum áhrifum listnáms á nemendur og samfélag heldur að veita innsýn í fjölbreyttan heim listnáms. Í stuttu máli má segja að háskólanám í listum skili ekki aðeins hæfu lista- og fagfólki heldur einnig hugmyndaríkum og skapandi einstaklingum sem búa yfir ríkri aðlögunarhæfni og getu til að leysa flókin vandamál á eigin spýtur eða í samstarfi við aðra.

Framtíðarfærni og listnám

Í janúar 2025 setti framkvæmdastjórn Evrópusambandsins (ESB) af stað framtakið Union of Skills[62dc64] sem framhald af stefnuverkefninu Skills Agenda.[2c8252] Markmið þess er að efla samkeppnishæfni með því að tryggja að menntakerfið veiti þá færni sem atvinnulífið þarfnast – einkum stafræna, græna og þverfaglega hæfni.

Innan þessa verkefnis er litið svo á að lykilhæfni felist ekki einvörðungu í hefðbundnum fræðigreinum heldur eru sköpunargáfa, gagnrýnin hugsun, aðlögunarhæfni og menningarlegt læsi talin jafnmikilvæg og einmitt þar liggur styrkur listnáms.

Sem dæmi má nefna að nýverið tóku listaháskólar innan Evrópu þátt í verkefni sem greindi eðli listmenntunar og þá hæfni sem hún þjálfar. Það sem helst aðgreinir listirnar frá öðrum háskólagreinum er sérstök áhersla á virka þátttöku, samvinnu, samsköpun og tengingu við samfélag sem eflir aðlögunarhæfni og menningarlegt læsi. Gagnrýnin hugsun og sjálfbærni og samfélagsleg ábyrgð reyndust einnig gegnumgangandi áhersla í öllu listnámi háskólanna.[6c3643]

Sömuleiðis má benda á að önnur vísindasvið innan háskóla, s.s. heilbrigðis-, mennta- og félagsvísindi, hafa sýnt aukinn áhuga á aðferðum listanna vegna einstakra eiginleika þeirra. Listir og skapandi greinar hafa jafnvel verið taldar vonarneisti við að finna lausnir við áskorunum samtímans og listamenn mikilvægir þátttakendur í þverfaglegum teymum nýsköpunar og sjálfbærrar þróunar.[1fb762]

Örnám – leið að framtíðarfærni

Samhliða hinum miklu og öru samfélags- og tæknibreytingum síðustu áratuga hefur áhersla samfélagsins og þar með talið háskólanna á sveigjanleika, tækifæri og aðgengi vaxið mjög.

Örnám (e. microcredentials) hefur rutt sér til rúms sem leið til að mæta sveigjanlegum þörfum nemenda og atvinnulífs. Nýleg breyting á háskólalögum hér á landi veitir háskólum heimild til að bjóða upp á örnám til námseininga.[37c964]

Örnám felur í sér staðlaðar námseiningar sem lúta öllum gæðakröfum sem gerðar eru til náms á háskólastigi. Örnám hefur vaxið hratt í Evrópu á liðnum árum, ekki síst vegna krafna atvinnulífs og einstaklinga um hæfniþróun og endurmenntun í formi styttri námsleiða.

Háskólar víða um Evrópu, einkum á Norðurlöndum, hafa unnið með atvinnulífinu að því að kortleggja færnibresti og hannað örnám í sameiningu til að mæta þeim.7 Hin hraða tækniþróun hefur gert að verkum að nauðsynlegt er fyrir samkeppnishæfni fyrirtækja að þekking og færni starfsfólks sé í stöðugri þróun og sömuleiðis er það mikilvægt fyrir einstaklinga að eiga þess kost að uppfæra þekkingu sína á viðurkenndan hátt.

Mótaðir hafa verið evrópskir gæðarammar fyrir örnám og leggja þeir áherslu á gæði, gagnsæi og samhæfingu við formlegt menntakerfi álfunnar. Með innleiðingu örnáms veitist háskólum tækifæri til að bjóða upp á stutt og metnaðarfull námskeið sem tryggja gildi og gæði náms.8

Það er mikilvægt að greina á milli örnáms og hefðbundinnar endurmenntunar. Þó …