Eitt af því sem gerir manninn einstakan í lífríki jarðar er framúrskarandi hæfileiki til að þróa og skapa verkfæri, og mynda flókna verkferla sem byggja á samvinnu margra einstaklinga við gerð hinna ýmsu hluta. Menning mannsins er í raun samofin öllum þeim ólíku hlutum og ferlum sem við höfum skapað og reiðum okkur á við athafnir daglegs lífs í smáu sem stóru – því hvort sem um ríka eða fátæka einstaklinga og samfélög er að ræða, þá skipta hlutir miklu máli frá því við komum í heiminn og þar til við drögum okkar síðasta andardrátt.

Af þessum orsökum er takmarkað hægt að skoða manneskjuna og mannleg samfélög sem fyrirbæri án þess að taka tillit til hlutanna sem fylgja þeim og tækninnar sem þau búa yfir.

Breski mannfræðingurinn (og einn helsti gúrú stafrænnar mannfræði) Daniel Miller skrifar í bók sinni Stuff, að hlutir (klæðnaður, húsgögn, tækni o.s.frv.) séu ekki bara aukaatriði í mannlegri tilveru heldur grundvallarþáttur í því hvernig við skilgreinum okkur sjálf og samfélög okkar, enda móti efnismenningin okkur mannfólkið oftar en öfugt.

Í þessu samhengi er því sérlega áhugavert að skoða hvernig „hlutir“ sem snúa að möguleikum manneskjunnar til samskipta hafa haft áhrif á einstaklinga og samfélög í gegn um aldanna rás, og velta vöngum yfir því hvers sé að vænta í nánustu framtíð með tilliti til hraða í tækniþróun.

Þróun og saga samskipta- og upplýsingatækni

Að baki hverjum hlut liggur tæknin sem bjó hann til. Til að prjóna peysu þurfti fyrst að finna upp hníf til að skera ullina, kamb til að greiða úr henni, rokk eða snældu til að spinna hana og prjóna til að prjóna hana með sérstakri tækni sem gerði það að verkum að hún varð nægilega þétt til að veita líkamanum skjól. Svona má rekja svo gott sem hvern einasta hlut sem við sjáum í okkar daglega lífi. Þessi samþætting manneskja, verkfæra og tækni er það sem franski heimspekingurinn, félags- og mannfræðingurinn Bruno Latour kallar actor-network theory þar sem bæði manneskjur og hlutir eru virkir gerendur í samfélagslegu neti en kenningasjónarhorn Latour gæti reynst sérlega gagnlegt þegar kemur að því að kanna áhrif nýrrar samskiptatækni á fólk og samfélög frá sjónarhóli mannfræðinnar.

Í sinni tærustu mynd fara mannleg samskipti fram með samtali þar sem tvær eða fleiri manneskjur koma saman til að skiptast á upplýsingum og skoðunum. Til forna átti flest fólk lítil samskipti með öðrum hætti en þessum og blandaði því helst geði við einstaklinga í sínu nærumhverfi. Fólk sem talaði sama tungumál. Ef til stóð að koma samskiptum um langan veg var hægt að skrifa bréf og notast við sendiboða, póstsendingar eða bréfdúfur, en það var ekki hluti af því sem almenningur gerði á hverjum degi og heyrðu þess háttar samskipti því til undantekninga. Nokkrar byltingarkenndar uppfinningar í formi áþreifanlegra hluta urðu til þess að möguleikar mannkyns á hvers konar samskiptum við hvert annað tóku róttækum breytingum, en frá miðri tuttugustu öld hafa breytingarnar orðið svo miklar og örar að nær væri að líkja áhrifunum þeirra á mannleg samfélög við gagngera umpólun.

Tilkoma og þróun samskiptatækja

Fyrst ber að nefna prentpressuna, uppfinningu Johannesar Gutenberg (1400–1468), sem leit dagsins ljós í Þýskalandi árið 1440. Prentpressan notaði hreyfanlega bókstafi úr málmi, sem hægt var að endurnýta og endurraða til að prenta mismunandi texta með meiri hraða en áður hafði þekkst. Þetta gerði fjöldaframleiðslu bóka mögulega sem leiddi til aukinnar dreifingar á þekkingu og hugmyndum. Um leið og úrval af áhugaverðu lesefni (sem var bæði ódýrt og aðgengilegt) varð meira, jókst læsi almennings og stuðlaði það smám saman að lýðræðisvæðingu þekkingar.

Bandaríski sagnfræðingurinn Elizabeth Eisenstein rekur sögu áhrifa prenttækninnar í bókinni The Printing Press as an Agent of Change (1980). Verkið fjallar m.a. um hvernig prenttæknin hafði djúpstæð áhrif á endurreisnina, siðbótina og ekki síst vísindalegu byltinguna vegna þess að hún gerbreytti því hvernig almenningur gat nálgast þekkingu og aflað sér upplýsinga.

Hraðari þróun, styttri aðlögunartími

Í ljósi nútíma tækniþróunar, og hraðans á gangi mála eftir tilurð internetsins, er sérlega áhugavert að líta til þess hvað þessar breytingar áttu sér stað á löngum tíma. Samfélög fengu margar aldir til að aðlagast nýrri tækni og áhrifum hennar á félagslega uppbyggingu, trúarbrögð og stjórnmál. Næstu stóru breytingarnar urðu nefnilega ekki fyrr en tæpum fjögurhundruð árum síðar þegar ritsíminn var fundinn upp árið 1837 en það var bandaríski uppfinningamaðurinn Samuel Morse (1791–1872), sem tæknin er kennd við, sem hlaut heiðurinn af henni.

Aðstoðarmaður Morse þróaði með ritsímanum sérstakan Morse-kóða sem var notaður til að kóða venjulega bókstafi í raðir af stuttum og löngum merkjum (punktar og strik) sem voru send yfir raflínu til að koma skilaboðum í formi stuttra setninga áleiðis. Þetta kerfi lagði grunninn að nútíma fjarskiptum og stafrænum samskiptum en Morse-kóðinn er í raun sambærilegt kerfi og tölvur nota með 1 og 0. Fyrsta vel heppnaða skilaboðasending með ritsíma átti sér stað árið 1844 og mörkuðu þau skilaboð upphaf nýrra tímamóta í fjarskiptum og samskiptum milli fyrirtækja, stofnana og opinberra aðila.

Nú liðu 32 ár í næstu kaflaskil en vísindamaðurinn Alexander Graham Bell (1847–1922) kynnti talsímann til sögunnar árið 1876. Talsíminn gerði fólki kleift að eiga samtöl í rauntíma yfir langar vegalengdir og átti það eftir að hafa mikil áhrif á sambönd og samfélög með margvíslegum hætti. Það er óhætt að fullyrða að mikil gerjun á sviði tækniframfara hafi átt sér stað á Vesturlöndum á síðari fjórðungi nítjándu aldar því á þessum árum gerðust hlutirnir hratt.

Skömmu fyrir aldamótin 1900 fékk faðir útvarpstækninnar, Guglielmo Marconi (1874-1937) sitt fyrsta einkaleyfi fyrir þráðlausum útvarpsbúnaði, en það var einmitt stuttu eftir að Lumière-bræður héldu fyrstu kvikmyndasýninguna í París árið 1895. Tæpum þremur áratugum síðar var svo fyrsta sjónvarpstækið keypt af almennum borgara í Selfridges í London árið 1927 og áratug síðar fóru þau í almenna sölu í Bandaríkjunum og urðu með tímanum staðalbúnaður á flestum heimilum. Í hnotskurn þá liðu 404 ár frá prentpressu til ritsíma, frá ritsíma til talsíma 32 ár, og frá talsíma til útvarps aðeins rúm 20 ár.

Tölvur og internet – Stafræn bylting

Í áhugaverðri grein sem ber yfirskriftina The evolution of the Internet: From military experiment to General Purpose Technology fer höfundurinn John Naughton yfir tilurð og þróun internetsins.

Þar rekur hann hvernig netið þróaðist frá því að vera leynileg hernaðartilraun í kalda stríðinu yfir í fyrirbæri sem tilheyrir daglegu lífi almennings. Hann lýsir því hvernig það …