Síðasta grein endaði á stuttri umfjöllum um upplifun blaðamanns Samstöðvarinnar af þeirri þjónustu sem var þá (9. júlí 2025) veitt á Bjargi, vistheimili fyrir geðfatlaða í Seltjarnarnesbæ. Samkvæmt greininni var aðbúnaður á Bjargi slæmur, einstaklingarnir sem eru vistaðir þar virtust ekki njóta valdeflandi meðferðar, hvorki er snerist að andlegum-, líkamlegum- eða félagslegumþáttum. Þá virtist lögbundið eftirlit sveitarfélagsins Seltjarnarness vera í mýflugumynd eða jafnvel ekki til staðar. Stuttu eftir frétt Samstöðvarinnar, fréttir annara miðla og umræðuþátta á Samstöðinni um m.a. eftirliti með útvistun á velferðarþjónustu, var ákveðið að vistheimilinu Bjargi yrði lokað.1 Fyrirtækið Mannvirðing sá um reksturinn á Bjargi. Þegar leitað er eftir upplýsingum um fyrirtækið, t.d. til að leita eftir upplýsingum um menntun stjórnanda á Bjargi og eftir hvaða hugmyndarfræði væri unnið á staðnum, fundust engar upplýsinga. Engar upplýsingar finnast heldur um Mannvirðingu eða hvenær fyrirtækið tók við rekstri Bjargs. Nú vakna spurningar um það hvernig starfsmenn velferðarsviðs Seltjarnarness mátu það á sínum tíma að Mannvirðing væri besti kosturinn til þess að útvista þjónustunni á Bjargi til?
Ólíklegt virðist vera að hugmyndafræði áhættustjórnunar hafi verið fylgt. Áhættustjórnun (e. risk management) líka nefnd áhættustýring, vísar almennt til heildar umgjarðar og grundvallarreglna (e. principles and framework) en Alþjóðasamtök innri endurskoðenda hafa skilgreint áhættustjórnun sem „kerfisbundna aðferð sem notast er við þvert á starfsemi stofnunar til að greina, upplýsa og ákvarða hvernig skuli bregðast við tækifærum og ógnunum sem viðkomandi stofnun stendur frammi fyrir við að ná sínum markmiðum.” Með markvissri áhættustýringu er hægt að auka líkur á því að ná árangri samhliða því að eyða óvissu um að markmið náist og draga úr líkum á áföllum fyrir starfsemina.2
Það kann að vera nauðsynlegt fyrir opinberar stofnanir að geta brugðist hratt og rétt við þeirri áhættu sem getur ógnað markmiðum þeirra. Rétt greining og mat á áhættuþáttum sem geta haft áhrif á viðkomandi starfsemi býr til grundvöll að viðeigandi viðbrögðum við þeim. Fjórir þættir innra eftirlits ráða mestu um árangursríkt áhættumat:
Í fyrsta lagi að meginmarkmið starfseminnar séu skýrt skilgreind og að það sé mögulegt að greina og meta áhættu á því að markmið náist ekki á fullnægjandi hátt. Í öðru lagi að áhættuþættir séu auðkenndir og greindir og að viðkomandi stofnun stjórnar eða verst þeim áhættuþáttum sem ógna eða koma í veg fyrir að stofnun/fyrirtæki hins opinbera geti náð markmiðum sínum. Þá í þriðja lagi að reglulega fari fram mat á áhættu á svikum og hver gætu verið hugsanleg áhrif sviksemi, kæmu slík tilvik upp. Loks í fjórða lagi að aðgerðir sem kalla á breytt innra eftirlit séu greindar og auðkenndar.3
Útvistun á starfsemi Bjargs hjá Seltjarnarnesbæ virðist ekki hafa farið í gegnum ferli áhættustjórnunar, því að ekki verður séð að markmið með rekstri Bjargs hafi verið skýrt skilgreind. Þá varðist stofnunin ekki þeim áhættum sem að henni steðjuðu en um leið og umfjöllun um Bjarg fór af stað í fjölmiðlum var starfseminni lokað. Blaðakona Samstöðvarinnar var látin skrifa undir hefðbundin ráðningarsamning sem inni hélt ákvæði um trúnaðarskildu en hún dróg samninginn til baka daginn eftir til þess að geta flutt frétt af dapurlegu ástandi á Bjargi. Þarna hefði sá aðili frá Mannvirðingu sem sá um ráðningarferlið átt að tilkynna henni að trúnaðarskylda haldist þrátt fyrir að ráðningarsambandi ljúki. Hefði fjórði þáttur áhættumats verið til staðar, þá hefði líklega verið hægt fyrirbyggja vandann sem upp kom og þannig að koma í veg fyrir lokun á Bjargi.
Ábyrgð stjórnenda
Það er hlutverk stjórnenda að meta þá áhættu sem felst í rekstri og birtist m.a. í stjórnunar-, rekstrar- og fjárhagsáhættu. Stjórnendur þurfa einnig m.a. að horfa til umhverfislegrar, félagslegrar og siðferðislegrar áhættu í rekstrinum. Svo það náist þarf að greina alla helstu áhættuþætti og taka ákvarðanir um hvernig og að hve miklu leyti eigi að bregðast við skilgreindum áhættuþáttum. Mikilvægt er að það ríki sameiginlegur skilningur á grundvallaratriðum í rekstrinum t.d. hvað varðar þau hugtök sem eru notuð í tengslum við áhættustýringu, hvernig ferli áhættustýringar sé háttað og hvernig umgjörð og skipulag áhættustýringar sé. Hlutverk áhættustýringar er að draga úr óvissu um að tiltekin markmið náist með því að notast við áhættumat (e. risk assessment) sem er markviss greining á þeim áhættuþáttum sem mögulega geta haft áhrif á markmið viðkomandi reksturs og hvernig á að bregðast við þeim, svo hægt sé að ná fram hæfilegri vissu fyrir því að sett markmið í viðkomandi rekstri náist. Það er hlutverk stjórnanda að sýna frumkvæði og stýra vinnu við að móta fyrirkomulag áhættustýringar. Áhættustýring er sjálfstætt verkefni sem á að vera á ábyrgð yfirstjórnar sem að einnig mótar umgjörð áhættustýringar, með því að setja fram og innleiða áhættustefnu. Verkefnið áhættustýring þarf að vera skýrt afmarkað og í skilgreindum farvegi svo að árangur náist.4 5
Í tveimur fyrri greinum hef ég fjallað um embætti sérstaks saksóknara, nú héraðssaksónara og samskipti embættisins við fyrirtækið PPP. Það má í kjölfarið á því velta fyrir sér hvort að hugmyndarfræði áhættustýringar hafi verið við líði hjá sérstökum saksóknara á árunum sem embættið starfaði? Óneitanlega urðu fyrrum starfsmenn embættisins uppvísir af sviksemi sem getur haft afleiðingar fyrir bæði hið fyrrum embætti sérstaks saksóknara sem og mögulega núverandi embætti héraðsaksóknara einnig, t.d. hvað varðar orðspor og hættuna af dvínandi trausti almennings á löggæslustofnunum. Sömuleiðis getur vöntun á eftirliti Seltjarnarnesbæjar með starfsem á vistheimilinu Bjargi, skaðað orðspor bæjarins og orðspor velferðarþjónustu almennt. Viðbrögð almennings búsettum í nágrenni …
