Framþróun vísinda hefur gjörbreytt lífsskilyrðum mannkyns á örfáum öldum. Læknavísindi og betra viðurværi hafa meira en tvöfaldað lengd meðalævi á um 100 árum; tækni og aukinn skilningur á náttúruferlum gerir kleift að brauðfæða milljarða. Án vísinda væri ekkert rafmagn, nútímatækni á borð við tölvur og farsíma væri óhugsandi og án vísinda væri ekki hægt að spá fyrir veðri, vara við flóðum, aka bíl eða fljúga til annarra landa. Svona mætti lengi telja, framþróun vísinda snertir flest svið mannlegrar starfsemi. Það er auðvelt að missa sjónar á því að vísindi eru ekki sjálfsögð, og í samhengi sögu mannkyns og þekkingarleitar eru þau í raun nýleg.
Hægt er að líta á einstakar greinar raunvísinda sem samofin kerfi staðreynda og skýringa. Uppgötvanir og skýringar mega ekki stangast á við fyrirliggjandi þekkingu. Vel staðfestar skýringar geta leitt til nýrra uppgötvana. Frægt dæmi um það er þegar Edmund Halley beitti þyngdarlögmáli Newtons til að sýna að halastjörnur sem sáust árin 1531, 1607 og 1682 væru í raun sama stjarnan á reglulegri braut sem birtist á um 75 ára fresti. Margt í vísindasögunni er þannig afleiðing úrvinnslu -fyrirliggjandi þekkingar. Aðrar framfarir byggja á óvæntum uppgötvunum sem geta bætt heilu fræðasviðin eða opnað ný.
„Það er auðvelt að missa sjónar á því að vísindi eru ekki sjálfsögð“
Gagnrýnin hugsun
Kjarni vísinda er gagnrýnin hugsun. Nýjar hugmyndir verða ekki aðeins að falla að fyrirliggjandi þekkingu, heldur þurfa þær að standast sjálfstæðar prófanir. Vísindaleg nálgun gerir ráð fyrir því að allar fullyrðingar megi draga í efa og þær þurfi að prófa. Í vissum skilningi eru sannindi vísinda þannig aldrei endanleg, þau eru gild meðan ekki hefur verið sýnt fram á að þau standist ekki. Oft hefur verið bent á að mótrök og athuganir sem reyna á fyrirliggjand þekkingu eru lykilatriði fyrir uppbyggingu vísindalegrar þekkingar. Vísindaleg aðferð gerir kröfu til þess að ef tilgáta eða hugmynd stangast á við mæliniðurstöður sé henni hafnað. En á sama hátt gildir líka sú krafa að mótbáru sem reynist röng sé hafnað. Annað er óvísindalegt.
Hvort mótbárur geti fellt heila kenningu fer eftir því að hvaða atriðum gagnrýnin beinist. Innan einstakra vísindagreina geta verið atriði sem eru það miðlæg að séu þau röng er öll kenningin í voða.
Tökum dæmi: Í loftslagsfræði er geislunareðlisfræði beitt til þess að reikna hvernig varmageislun víxlverkar við gróðurhúsalofttegundir, sérstaklega koldíoxíð. Augljós niðurstaða er sú að koldíoxíð gleypir hluta þeirrar varmageislunar sem á það fellur. Þetta kom í ljós í mælingum upp úr miðri 19. öld og byggt á þeim má draga þá ályktun að CO2 í lofthjúpnum breyti varmajafnvægi hans þannig að loftið verði hlýrra en ella. Þetta er yfirleitt kallað gróðurhúsaáhrif.
Það leiðir af þessu að ef styrkur CO2 í lofthjúpnum eykst þá aukast gróðurhúsaáhrif sem leiðir til meiri hlýnunar. Mælingar upp úr aldamótunum 1900 bentu þó til þess að þetta væri flóknara en ætla mætti við fyrstu sýn. Styrkur CO2 í lofthjúpnum væri nægur til þess að gleypa alla varmageislun frá yfirborði jarðar og því hefði það engin áhrif að auka styrk CO2 frekar. Hvað gróðurhúsaáhrif varðaði væri lofthjúpurinn mettaður og aukning á styrk CO2 ylli ekki hlýnun. Þessi mótbára beinist að nægilega miðlægu atriði til þess að velta kenningunni um hlýnun vegna aukinna gróðurhúsaáhrifa úr sessi og var kenningin því talin röng.
Það tók nokkra áratugi fyrir nákvæmari mælingar að sýna að mettunin væri ekki til staðar, og að auki væri önnur eðlisfræði lofthjúpsins með þeim hætti að þó CO2 mettist nærri yfirborði þá nægir að það sé ómettað ofar í lofthjúpnum til þess að gróðurhúsasáhrif aukist með auknum styrk CO2 og valdi hlýnun. Mótbáran reyndist því röng og það hefur verið ljóst áratugum saman.
Hjávísindi
Einkenni hjávísinda (e. pseudo-science) er að þau getur verið mjög erfitt að hrekja, það skiptir ekki máli hversu oft er sýnt fram á að hjávísindalegar fullyrðingar passi ekki við mælingar eða stangist á. Þau sem halda hjávísindum fram eru furðu ónæm fyrir slíku. Fyrir nokkrum árum var þannig mjög hávær hópur sem hélt því fram að jörðin væri flöt þó öll gögn sýni hið gagnstæða. Eins má nefna rangfærslur um skaðsemi bólusetninga. Útbreiðsla þeirra sætir furðu í ljósi þess að bólusetningar bjarga milljónum mannslífa á ári hverju.
Loftslagsvísindi eru að sumu leyti sérstök sem vísindagrein, því á síðustu áratugum hefur miklum fjárhæðum verið varið í að dreifa staðhæfingum sem draga vísindin í efa. Slíkar fullyrðingar ganga mislangt, einstakar niðurstöður eru gerðar tortryggilegar (t.d. að hlýnun sé orðum aukin, tíðni þurrka eða stærri fellibylja hafi ekki aukist, aukning CO2 í lofti sé ekki af mannavöldum, o.s.frv.), eða beinast að kjarnaatriðum vísindanna (t.d. með ofangreindri mettunarmótbáru). Allar þessar mótbárur hafa verið hraktar með vísindalegum rökum og ef þær væru hluti af vísindalegri umræðu þá væru fyrir löngu búið að draga þær til baka. Þær sýna hinsvegar skyldleika sinn við hjávísindi með því að ganga sífellt í endurnýjun lífdaga.
„Að halda fram gagnrýni sem búið er að sýna að er röng bætir hvorki vísindin, né vísindalega umræðu“
Hitamál
Nýleg bók Frosta Sigurjónssonar um loftslagsmál fjallar að hluta um stefnumótun í loftslagsmálum og að hluta um loftslags-vísindi. Í síðarnefnda hlutanum eru margar af þeim mótbárum, sem löngu er búið að hrekja, endurteknar eins og um vísindalegar athugasemdir sé að ræða. Þær eru reyndar oftast kynntar sem spurningar eða athugasemdir, en ekki fullyrðingar. Það breytir því ekki að við sem höfum lengi fylgst með þessari umræðu finnum ekkert nýtt í bókinni. Meðfylgjandi þessari grein úr vikuritinu er hlekkur í lengri grein á vefnum þar sem farið er yfir helstu galla í þeim fullyrðingum sem finna má í bókinni.
Það er augljóst að læknisfræði er ekki það sama og heilbrigðisstefna og á sama hátt eru loftslagsvísindi ekki það sama stefnumótun í loftslagsmálum. Vandinn er samt sá að þegar umfjöllun um stefnu í loftslagsmálum er undirbyggð með hjávísindum um loftslagsmál þá missir gagnrýni á stefnuna marks. Það er kannski það sem er mest svekkjandi við bókina. Hún er ekki framlag til upplýstrar umræðu um loftslagsmál, vegna þess að vísindalegur hluti hennar er því miður nánast alfarið villuljós.
Eins og kom fram hér að ofan þá er vísindaleg aðferð frekar nýtilkomin í þekkingarsögu mannkyns. Þó vísindi þrífist á gagnrýni þarf hún að vera vísindaleg og hlíta sömu reglum og vísindi almennt. Að halda fram gagnrýni sem búið er að sýna að er röng bætir hvorki vísindin, né vísindalega umræðu. Vísindi eru ekki sjálfsögð og það er mikilvægt að hlúa að þeim með vandaðri gagnrýni.
