Fyrir tveimur árum síðan hélt þáverandi fjármálaráðherra því fram að það væri í DNA Íslendinga að sætta sig við háa verðbólgu. Hann útskýrði mál sitt nánar með því að væntingar haldi verðbólgunni uppi. „Þessar væntingar sem að búa með þjóðinni, og eru hluti af einhvern veginn DNA-vanda okkar, komandi úr gamalli hárri, miklu hærri verðbólgu. Við einhvern veginn sættum okkur við hærri verðbólgu eða hærra verðbólgustig, eða sækjumst jafnvel eftir því, heldur en margar aðrar þjóðir.“ (RÚV, 22. ágúst 2024). Varaseðlabankastjóri peningastefnu hefur nýlega spurt hvenær við ætlum sem þjóð að hætta að hækka laun og kostnað langt umfram það sem þjóðarbúið getur staðið undir og langt umfram það sem gerist í öðrum löndum og ætlast jafnframt til þess að verðbólga sé lág og vextir eins og í öðrum löndum.

Hvernig getur þá staðið á því að þjóðin hefur ekki ákveðið að hafa lægri verðbólgu, að hún sætti sig við hærri verðbólgu þótt það kosti óþægilega háa vexti?

Vantraust á krónunni

Kjarni vandans liggur í því að fólk treystir ekki krónunni. Íslenska krónan er notuð í viðskiptum og er mælieining en er ekki treyst til þess að geyma verðmæti yfir tíma. Væntingar um að hún muni smám saman missa verðgildi sitt vegna verðlagshækkana eru landlægar. Þessar væntingar valda því að henni er ekki treyst til þess að vera mælieining í samningum sem efna á í framtíðinni.

Vegna þess að fólk treystir því ekki að krónan haldi verðgildi sínu þá er verðtrygging útbreidd um hagkerfið. Stór hluti húsnæðislána, og flestir leigusamningar fyrirtækja, er tengdur við neysluverðsvísitöluna. Íslenska ríkið hefur fjármagnað sig að hluta með útgáfu verðtryggðra skuldabréfa. Algengt er að þjónustusamningar við heimili séu verðtryggðir, t.d. samningar um öryggisgæslu húsnæðis, verð á þjónustu við lyftur í fjölbýlishúsum (launavísitala), húsgjöld í fjölbýlishúsum o.s.fr. Ríkið semur við verktakafyrirtæki um framkvæmdir með samningum sem eru tengdir við vísitölu neysluverðs. Laun embættismanna og ráðamanna eru tengd við vísitölu sem mælir meðaltal reglulegra launa starfsmanna ríkisins. Nú liggur fyrir frumvarp á Alþingi um að tengja örorkubætur og ellilífeyri formlega við launavísitölu. Væntanlega mun síðar myndast þrýstingur að hækka atvinnuleysisbætur í samræmi við aðrar bætur. Hækkun verðs á opinberri þjónustu tekur mið af verðbólguvæntingum í stað 2,5% verðbólgumarkmiðs Seðlabankans. Kjarasamningar taka einnig mið af væntanlegri verðbólgu og rauð strik eru ákveðin sem kveða á um að samið verði að nýju ef verðbólga fer yfir ákveðin mörk.

Kerfi víðtækrar verðtryggingar

Kerfi víðtækrar verðtryggingar kemur beint fram í mældri verðbólgu. Í vísitölu neysluverðs er húsnæðisliður sem samanstendur af greiddri og reiknaðri leigu heimila sem byggir á öllum leigusamningum, nýjum og eldri. Gefum okkur að hið opinbera hækki verð á þjónustu sinni í upphafi árs, eins og varð í byrjun þessa árs, og verðhækkunin komi fram í vísitölu neysluverðs mánuði síðar. Nú hækkar reiknuð húsaleiga og húsnæðisliður neysluverðsvísitölunnar hækkar, mæld verðbólga verður þá hærri fyrir vikið, sem aftur hækkar leigu þangað til áhrifin smám saman fjara út. Hækkun á leigu til fyrirtækja kemur einnig fram í vísitölu neysluverðs þegar aukinn húsnæðiskostnaður hækkar verð á vörum og þjónustu.

Kerfi víðtækrar verðtryggingar felur þannig í sér sjálfvirkt gangvirki fyrir verðbólgu. Það eina sem vantar til þess að fullkomna sköpunarverkið væri formleg tenging launa við vísitölu neysluverðs. Þá myndu verðhækkanir valda launahækkunum sem kæmu fram í verðbólgu sem aftur hækkaði laun o.s.fr. En nú er blessunarlega ekki bein vísitölutenging á milli verðlags og launa og þá gangvirkið ekki fullkomið, verðbólga getur lækkað og mun vonandi gera það á næstunni.

Fernt til viðbótar gerir verðbólgu erfiða viðureignar. Í fyrsta lagi valda væntingar um verðbólgu því að fyrirtæki hækka verð og launþegar fara reglulega fram á launahækkanir þótt engin sé vísitölubindingin. Verðbólga er eitthvað sem verður þegar fólk býst við henni. Og vegna þess að við flest höfum litlar forsendur fyrir því að mynda okkur sjálfstæða skoðun á því hver verðbólga verður að ári liðnu, hvað þá þegar enn lengra er litið fram í tímann, þá fara verðbólguvæntingar að miklu leyti eftir verðbólgu líðandi stundar, og svo kannski eitthvað eftir spá Seðlabankans á hverjum tíma sem aftur byggir á verðbólguvæntingum. Háar verðbólguvæntingar koma fram í spá Seðlabankans sem aftur fær okkur til að vænta meiri verðbólgu. Í öðru lagi eru fyrirtæki í samkeppni hvert við annað sem hefur áhrif á verðákvarðanir þeirra og hópar launþega bera sig saman þegar laun eru ákveðin. Þetta eigum við auðvitað sammerkt með öðrum löndum. Afleiðingin er þá sú að jafnvel þótt verðbólguvæntingar lækki þá tekur það tíma fyrir sjálfa verðbólguna að lækka vegna þess að fyrirtæki geta áfram hækkað verð vegna þess að önnur fyrirtæki hafa áður ákveðið að hækka þau og einn hópur launþega fer fram á launahækkun vegna þess að aðrir hópar hafa áður fengið hækkun. Í þriðja lagi einkennist íslenskt atvinnulíf af fákeppni. Við skilyrði fákeppni …